De stelling dat Philip Roth (1933) de laatste jaren schrijft alsof de dood hem op de hielen zit, is nauwelijks overdreven te noemen. Sinds het verschijnen van Everyman (2006) houdt hij er een moordend tempo van één roman per jaar op na. In 2007 was er het slotakkoord van zijn Nathan Zuckermancyclus, Exit ghost. Vorig jaar volgde het magistrale Indignation, waarin hij met levenslustige genadeloosheid het Koreatijdperk fileerde.

En nog voordat het gloednieuwe The humbling (De vernedering) in de winkel lag, kondigde Roth aan dat de titel voor 2010 alweer bijna voltooid was. Nemesis zal die historische roman heten, die zal spelen in Newark ten tijde van een polio-epidemie in de zomer van 1944.

Kortom: hier lijkt iemand bezig te zijn aan een literaire eindsprint. De laatste Amerikaanse grootmeester van zijn generatie die er op zijn 76ste alles uitperst wat er nog in zit. 
Dat ouderdom en sterfelijkheid op de herfstbladen van zijn oeuvre ook thematisch een voorname rol spelen, is geen wonder. Ze waren alomtegenwoordig in het elegische Everyman. In Indignation werd zelfs lang gesuggereerd dat het verhaal je over het graf heen werd verteld. En ook in De vernedering hangt de schaduw van de dood over alle 140 pagina's waarover de novelle is uitgesmeerd.

Verteller is Simon Axler, een acteur die tot voor kort een grote reputatie had. Gevierd om zijn vertolkingen van Peer Gynt en Oom Wanja. Totdat hij, de zestig gepasseerd, 'het' plotseling kwijtraakt. Van de enige dag op de andere verandert hij van een theatericoon in een stuntelend, weifelend wrak.

Dat onverklaarbare actor's block heeft grote gevolgen. Zijn vrouw, Victoria, is, als hij van zijn voetstuk is gevallen, niet sterk genoeg om de scherven op te rapen en verlaat hem. Axler laat zich opnemen in een psychiatrische inrichting, omdat hij bang is dat hij de hand aan zichzelf zal slaan (wat niet gek is, als je in je hoofd lijstjes samenstelt van toneelpersonages die zelfmoord plegen, met een jachtgeweer bij de hand), en verdwijnt vervolgens in lethargisch kluizenaarschap achter de muren van zijn landhuis.

Tot zo ver, pagina 48, is het nog intrigerend genoeg. Roth beschrijft Axlers wanhoop in beheerst, onderkoeld proza. Hij werpt interessante vragen op over identiteit en de authenticiteit van gevoelens als hij zijn verteller het verwarrende idee geeft dat hij een suïcidale acteur spéélt. En in het psychiatrische ziekenhuis introduceert hij het personage-met-mogelijkheden Sybil Van Buren, die de rol van toegewijde huismoeder speelde tótdat ze haar tweede man aantrof tussen de beentjes van haar achtjarige dochter.

Maar dan verschijnt Pegeen ten tonele, de veertigjarige dochter van een acterend koppel met wie Simon aan het begin van zijn carrière bevriend was. Zij werkt sinds kort bij een naburige universiteit. Ze is al sinds haar studietijd een praktiserend lesbienne, maar de twee krijgen toch binnen de kortste keren een gepassioneerde liefdesrelatie. Omdat hij zijn sexappeal nog niet kwijt is én omdat haar (ex-)vriendin zich tot man liet ombouwen. En, denkt ze, als die een heteroseksuele man kan worden, kan zíj toch zeker een heteroseksuele vrouw worden?!
Klinkt niet erg overtuigend?
Dat wordt het ook niet. Wel een bron van verwikkelingen (ontstemde ouders, een stalkende aanbidster) en tamelijk sneue oudemannenfantasietjes; van de omgeturnde lesbo die zich gewillig laat omtoveren tot een Pradadragende vamp tot erotische acrobatiek met voorbinddildo's en een spontaan trio-tje.    
Ten slotte leidt het in het derde bedrijf, uiteraard, alsnog tot zijn ondergang. Pegeen verdwijnt even plotseling als ze gekomen is, terug naar de damesliefde, zonder dat je ooit echt nieuwsgierig bent geworden naar haar beweegredenen. Axler, die zichzelf had wijsgemaakt dat ze zijn wederopstanding zou betekenen, speelt zijn sterfscène. Doek.

Wat overblijft? De notie dat je je (seksuele) aard niet kunt veranderen? Iets met de almacht van het toeval? Te weinig in elk geval.

Want hoewel De vernedering stilistisch weer sterk genoeg is om je te doen uitzien naar het heel wat ambitieuzer klinkende Nemesis, is dit tussendoortje uiteindelijk ongeveer net zo mager als z'n bladspiegel. (DIRK-JAN ARENSMAN)

Philip Roth - De vernedering
Vertaald door Babet Mossel, De Bezige Bij, €16,90.