Recensies Bewaar

Fay Weldon - Dagboek van een stiefmoeder

In haar nieuwe roman richt Fay Weldon (1931) haar pijlen op duivelse stiefdochters. Foto GPD/Harmen de Jong
In haar nieuwe roman richt Fay Weldon (1931) haar pijlen op duivelse stiefdochters. Foto GPD/Harmen de Jong © UNKNOWN

Ooit was ze een boegbeeldvan het feminisme. Maar nu is mannen belachelijk maken volgens Fay Weldon (1931) 'no longer fair play'. In haar nieuwe roman richt ze haar pijlen daarom op stiefdochters, 'all-inclusive gezinnen' en... de carrièrevrouw.

Ze weet het. Fay Weldon zucht. "Er zijn lezers die liefst zien dat ik tot in de eeuwigheid blijf schrijven over the horrors and evils of men." Want, ja, vanaf de jaren zeventig groeide de Britse schrijfster uit tot een boegbeeld van het feminisme. Iemand die met sardonisch genoegen keek naar de strijd tussen de seksen, en in haar romans de vrouw daarin altijd graag aan het langste eind liet trekken.

Dat zou ze nog steeds kunnen doen, met veel succes waarschijnlijk. "Want het blijft nu eenmaal ontzettend gemakkelijk mannen belachelijk te maken. En je krijgt er de zalen altijd plat mee. Laatst gaf ik nog een lezing, voor een paar honderd man in Oxford. Ik had, zei ik daar, besloten dat het tijd was dat ik berouw toonde voor al die verschrikkelijke dingen die ik over mannen heb beweerd. Totaal onredelijke sweeping statements. Maar telkens als ik daar dan een voorbeeld van voorlas, applaudisseerde en juichte het publiek."

Ze lacht, of eigenlijk giechelt, zoals ze dat tijdens het gesprek voortdurend doet. Een ondeugend meisje van 77 dat stiekem geniet van haar eigen stoute uitspraken.

Maar de kern van haar betoog lijkt ze, terwijl ze twintig boeken signeert voor een lezersactie van Opzij, toch te menen: "Vrouwen eigenen zich tegenwoordig het recht toe dingen over mannen te zeggen die mannen andersom niet meer in hun hóófd zouden halen. Ooit was dat gerechtvaardigd: mannen waren de machthebbers, die vrouwen inderdaad vaak slecht behandelden, zich, zoals ik wel eens heb gezegd, gedroegen als jongetjes op een verjaardagsfeestje die zo stout mogelijk waren, totdat iemand ze tegenhield. Maar nu de tijden zijn veranderd en de macht opnieuw is verdeeld, is het niet eerlijk daar gewoon mee door te gaan. It's no longer fair play to ridicule."

Misschien, beaamt ze, is het zelfs wel tijd voor een mánnenbeweging. En om die arme schatten een beetje te helpen, geeft ze daar in haar nieuwe roman, Dagboek van een stiefmoeder, een aanzet toe, terwijl ze haar satirische pijlen richt op wat ze het moderne all-inclusive gezin noemt én op de nieuwe schurk in haar wereldbeeld: de stiefdochter.

Een all-inclusive gezin is wat je krijgt als mensen aan hun tweede of derde huwelijk beginnen, en daarbij ieder het kroost uit eerdere verbintenissen meenemen. Daarbinnen zijn stiefkinderen 'a recipe for disaster'.

Vraag maar aan Sappho Stubbs-Palmer, de antiheldin van Dagboek van een stiefmoeder, die, na het overlijden van haar mentor, de toneelschrijfster Isolde, trouwt met dier weduwnaar, Gavin Garner, en zo in een grimmige strijd verwikkeld raakt met de dochter des huizes, de duivelse tiener Isobel.

"Stiefzoons zijn gemakkelijk. Die hoef je alleen maar eten te geven en dan zijn ze wel tevreden," zegt Weldon, die uit ervaring spreekt, want op de achterflap van haar boek staat dat ze er daar drie van heeft. En een stiefdochter, voegt ze daar nu besmuikt aan toe. Die waren ze even vergeten te vermelden...

'Stiefdochters zijn lastig. Die gaan automatisch een competitie met je aan. Ze vinden het - op zichzelf begrijpelijk - afschuwelijk dat jij in het ouderlijke bed ligt, op de plaats waar hun moeder hoort te liggen. En dus worden ze nogal vals en onhandelbaar en proberen ze je dat bed weer uit te drijven. Waarbij ze bovendien weten dat het gezicht op het kussen kan veranderen, maar zij altijd papa's dochter blijven. Daar maakt een kind, manipulatief als het is, schaamteloos gebruik van."

Om nog maar te zwijgen van de freudiaanse kanten van de vader-dochterrelatie, waar Weldon ook de nodige komische munt uit slaat, geholpen door het feit dat de vertelster - Sappho's moeder Emily, over wiens schouder je haar dagboek leest - een psychotherapeute is. "Dat was heerlijk om te doen. Ook omdat Freud tegenwoordig zo vaak wordt genegeerd of belachelijk wordt gemaakt, terwijl veel van wat hij schreef gewoon waar is. Jung? Die wilde alleen maar dat iedereen van elkaar houdt. Ontzettend irritant, dat zijige gedoe."

Zijig kun je Dagboek van een stiefmoeder niet noemen. En dat Sappho aan het eind alles kwijtraakt - haar succes als toneelschrijfster, haar gezin en zelfs haar huis - is nauwelijks een verrassing. Maar voor haar oude fans zal het wel even wennen zijn dat Gavin, een luie, armlastige pseudo-intellectueel, daarbij de rol van the money grabbing wife speelt. "Die omdraaiing van de rollen verzin ik niet," zegt de schrijfster. "Vrouwen merken nu ook hoe pijnlijk het is na een echtscheiding de helft van je inkomen aan je ex te moeten afstaan."

Eigenlijk, vragen we aarzelend, moet Sappho er dus voor boeten dat zij kostwinner is?
Het antwoord is een monoloog waar Ciska Dresselhuys haar vroegere meetlint bij zou opeten. "Binnen een huwelijk werkt de traditionele rolverdeling nu eenmaal het best. Het zou heel fijn zijn als dat niet zo was, maar zo is de mensheid nu eenmaal darwinistisch geprogrammeerd. Je kunt wel heel hard willen werken om een rechtvaardige samenleving te creëren, maar de natuur is helemaal niet uit op rechtvaardigheid."

'Begrijp me niet verkeerd: natuurlijk is de maatschappij nu beter dan vroeger, voor de vrouwenbeweging. Het probleem is alleen dat het feminisme in wezen vooral geschikt is voor pakweg dertig procent van de vrouwen: goed opgeleide vrouwen uit de middenklasse die zich zonder een carrière stierlijk zouden vervelen. De rest zou eigenlijk liefst lekker worden onderhouden en voor de kinderen zorgen. En dat zouden ze ook moeten mógen doen. In Nederland hebben jullie volgens mij het hoogste percentage thuisblijvende vrouwen van heel Europa, wat een tamelijk stabiele samenleving oplevert en heel wat minder rusteloze en ontwortelde jongeren dan we in Engeland hebben."

"De derde golf van het feminisme zou zich eigenlijk moeten richten op de vrouwen in Afghanistan, Iran en de islamitische gemeenschappen hier. Dáár moet iets aan vrouwenrechten worden gedaan. Daar kun je je energie veel beter aan besteden dan aan het verkleinen van het salarisgat tussen mannen en vrouwen van 3,5 tot 3,2 procent, en dat soort gerommel in de marge."

Ze zwijgt even. Giechelt dan weer: "Wat een afschuwelijke, beangstigende taak! Godzijdank ben ik daar te oud voor!"

Te oud om met dit soort uitspraken haar strijdzusters van weleer op de kast te jagen is ze duidelijk niet. Al is dat natuurlijk geen doel op zich: "Ik geef alleen weer hoe ik de wereld zie. Ik wil juist dat vrouwen tot bloei komen en niet gevangen raken in dezelfde carrièretredmolen als mannen en overleven door hen te kleineren. Dat mensen dan zeggen dat ik geen feministe meer ben, omdat ik toevallig het partijstandpunt van dat jaar niet aanhang, kan me niets schelen. Uiteindelijk draaien ze wel bij, want ik heb gewoon gelijk." (DIRK-JAN ARENSMAN)

Fay Weldon - Dagboek van een stiefmoeder
Vertaald door Karina van Santen,
Contact, 19,95 euro