Binnenland Bewaar

'Der nächtliche Wanderer' van Reinbert de Leeuw raakt je (****)

Reinbert de Leeuw met Vera Beths na het concert, zaterdag.
Reinbert de Leeuw met Vera Beths na het concert, zaterdag. © Paul Bergen

Dat 'Der nächtliche Wanderer' zo aangrijpend is, komt door de zeer geïnspireerde noten van componist en dirigent Reinbert de Leeuw. Het stuk heeft een paar mindere maten, maar in zijn geheel is het een indringend betoog.

Reinbert de Leeuw met Radio Filharmonisch Orkest

  • Ons oordeel:

Op 8 september werd Reinbert de Leeuw 75 jaar en dat dreunt nog steeds na in het Nederlandse muziekleven, dat er zonder hem zo anders - minder rijk geschakeerd, minder kwaliteitsrijk, minder internationaal meetellend - had uitgezien. Je doet niet iedereen een plezier met een cadeau in de vorm van een nieuw te schrijven compositie, die toch wel een jaartje ploeteren betekent als je écht iets goeds wilt maken, maar De Leeuw is een bijzonder mens. Hij gaat al meer dan een halve eeuw compromisloos op in muziek maken, muziek uitvoeren en mensen voor de eeuwige schoonheid van al die prachtige noten uit al die eeuwen muziekgeschiedenis enthousiast maken.

Ter gelegenheid van zijn verjaardag schreef hij voor het Radio Filharmonisch Orkest een zeer groot opgezet stuk, dat, in zijn woorden, 'ergens over gáát'.

Monumentaal
'Der nächtliche Wanderer' is een aangrijpend stuk. Die zwerver, eeuwig op zoek en gedreven door de schoonheid en de zeggingskracht van de muziek, dat is Reinbert de Leeuw natuurlijk zelf. En wat hij in dit monumentale stuk vindt, stemt niet vrolijk. Het stuk, dat eindigt met wegstervende, eenzame tikken op een woodblock, is een afscheid van de Duitse romantiek en het daaruit voortkomende verwoestende Weense expressionisme.

De Leeuws requiem reikt nog verder. Je kunt het heel goed horen als een afscheid van de oude cultuur die tussen 1950 en 1975 zo vernieuwend en avontuurlijk afrekende met een verleden waaraan het toch zo stevig vastgeklonken was. Geen Stockhausen zonder Wagner, geen Boulez zonder Beethoven of Debussy, en geen Kagel zonder Mahler. Het is een cultuur waarin het altijd om verdieping ging, waarin emotie en intellect een geheimzinnig verbond in het onzegbare aangingen. Het is een cultuur die in de laatste jaren als een lawine ineenstort - en het is de cultuur van Reinbert de Leeuw.

Gedicht
'Der nächtliche Wanderer' is een gedicht van de raadselachtige romantische Duitse dichter Hölderlin; een omineuze nachtmerrie vol dreiging en doodsdrift. In De Leeuws muziek, voortspokend in afwisselend ijle vervliegende klanken en heftige erupties, krijgt de gruwelijke lading van Hölderlins tekst - op tweederde van het stuk in een voordracht op band te horen - een niet mis te verstane betekenis.

Dat het je allemaal zo raakt, komt door de zeer geïnspireerde noten van De Leeuw. 'Der nächtliche Wanderer' heeft een paar mindere maten, maar in zijn geheel is het een indringend betoog, dat je net zo geheimzinnig wurgend bij de strot grijpt als Hölderlins woorden. Al die prachtig vervliegende kleuren in het orkest, de perfecte geplaatste tekst en de beklemmende manier waarop het tegen het einde uit elkaar valt: het is allemaal raak. En dat komt dan weer doordat het met zo veel échte muzikale fantasie is gemaakt en nergens werkelijk larmoyant wordt.

Een bijzonder stuk, van een bijzondere man, die overigens ook enorm kan lachen. Wie weet schuilt daarin wel de enorme tragiek die uit deze inkervende verklanking van existentieel verdriet spreekt.


Radio Filharmonisch Orkest
Dirigent: Reinbert de Leeuw
Wat: werken van Igor Stravinsky, Willem Boogman en Reinbert de Leeuw
Gehoord: 1/2
Waar: Concertgebouw