Als Johann Sebastian Bach naar de eenentwintigste eeuw zou worden geteleporteerd en daar zou vernemen dat de Goldbergvariaties tot zijn meest geliefde en bewonderde stukken behoort, zou hij denken: Wablief? De Goldbergvariaties? Ken ik dat stuk?

Hij had het zelf, toen het in 1741 werd gepubliceerd, een andere, ietwat minder pakkende titel gegeven. Clavier Übung bestehend in einer Aria mit verschiedenen Veränderungen vors Clavecimbal mit 2 Manualen staat op de titelpagina.

Volgens Bachs eerste biograaf Forkel schreef hij de aria met dertig variaties op verzoek van graaf Kaiserling, de Russische ambassadeur aan het Saksische hof, die 's nachts alleen in slaap kon komen als zijn hofmuzikant Goldberg saaie muziek op een klavecimbel voor hem speelde. Volgens Forkel werd Bach via via benaderd om voor meer slaapverwekkende muziek te zorgen, die hij ook daadwerkelijk leverde. De graaf was er zo blij mee dat hij Bach beloonde met honderd Louis d'or, de voorloper van de Franse frank, en hij Goldberg vanaf dat moment 's avonds steeds maar weer vroeg wat van 'zijn variaties' te spelen.

Of het verhaal op enige waarheid berust, is volstrekt onduidelijk. Forkels biografie stamt uit 1802, toen Bach al 52 jaar dood was en ook aan Goldberg konden geen vragen meer worden gesteld. Hij overleed zes jaar na Bach. Forkel moest het doen met de overleveringen van Bachs zoons. En Johann Gottlieb Goldberg was veertien toen Bach de Aria mit Veränderungen schreef. Wat doet dat feit met de geloofwaardigheid van Forkels verhaal?


Goldberg moet een supertalent zijn geweest, gegeven de virtuositeit die nodig is om Bachs compendium van variatietechnieken en historische genres te kunnen spelen. Of speelde Goldberg soms alleen de inleidende aria, die Bach min of meer overhevelde uit het Noten?büchlein van Anna Magdalena Bach? De statige, sierlijke sarabande heeft inderdaad meditatieve kwaliteiten, die je vanuit het perspectief van de slapeloze rustgevend kunt noemen.

Het basthema waarop Bach de dertig variaties baseerde is weinig opzienbarend. Dezelfde harmonische voortgang komt in veel andere barokmuziek terug, van Corelli en Vivaldi tot en met Händel. Maar wat Bach er vervolgens mee uithaalt, tart elk beschrijving.

Opnamen van de Goldbergvariaties zijn er in alle soorten en maten, te beginnen met Wanda Landowska's oerregistratie uit 1933. Het beroemdst en in zijn unieke soort ongeëvenaard zijn nog steeds de pianoversies van Glenn Gould, die voor veel liefhebbers nog steeds boven de discussie is verheven of Bach op een piano nou eigenlijk wel mag. Voor wie die vraag met ja beantwoordt, zijn er nog tal van andere mogelijkheden: Rudolf Kempff; Grigori Sokolov; András Schiff; Murray Perahia. Of één van de zeven opnamen die Rosalyn Tureck maakte. En voor wie eens iets anders wil, is er Keith Jarrett, of, nog heel veel erger, Uri Caine. Voor wie streng nee zegt, zijn er Gustav Leonhardt, Bob van Asperen of Ton Koopman, Pierre Hantaï of Richard Egarr.

Of, sinds kort, de nieuwe opname van de Duitse klavecinist Andreas Staier. Hij beproeft hier uitersten van de kleurmogelijkheden op zijn kopie van een instrument uit 1734 van Hieronymus Albrecht Hass. Staier noemt Hass 'de extravagantste van alle klavecimbelbouwers', omdat niemand verder ging dan hij op het gebied van de registratiemogelijkheden.

Staier zet de registers op zijn spijkerkast met twee klavieren op een buitengewoon beeldende manier in. De overgangen van de ingehouden, sobere mineurvariaties naar de exuberante majeurvariaties zijn soms bijna schokkend. (Treffendste voorbeeld: de stap van variatie 15, een canon in de kwint, naar de donderende Franse ouverture-akkoorden in variatie 16.)
Staier toont zich een meester. Zijn interpretatie kan zich meten met het beste dat er te krijgen is. Maar wat deze cd nog meer de moeite waard maakt, is de bijzondere geluidskwaliteit. De technici zijn erin geslaagd de rijke klank van het instrument op een grandioze manier te vangen. Kopen die plaat. (ERIK VOERMANS) (Harmonia Mundi)

www.andreas-staier.de