Kunst & Media Bewaar

Documentairemakers: 'Guatemala is te gevaarlijk voor woorden'

Joey Boink en Sander Wirken bekijken hun filmposter
Joey Boink en Sander Wirken bekijken hun filmposter © Mats van Soolingen

De Amsterdamse Joey Boink (30) en Sander Wirken (29) maakten een film over dé vrouw die geweld in Guatemala - twintig doden per dag - een halt probeert toe te roepen. 'Ik dacht nog: straks moet ik Sanders ouders bellen dat het niet goed is gegaan.'

We vroegen om kogelwerende vesten, maar de politie had er niet genoeg voor ons

Zo ben je in Amsterdam en zo sta je midden in een politieactie om bende­leden op te pakken van een drugskartel in Guatemala. Joey Boink en Sander Wirken werkten vier jaar aan een documentaire over Claudia Paz y Paz, die van 2010 tot 2014 hoofd was van het Openbaar Ministerie (OM) in Guatemala.

Zaterdag gaat de film in première op filmfestival Movies That Matter in Den Haag. Later wordt de film in Amsterdam getoond. Werken als hoofd van het OM in Guatemala is ontzettend gevaarlijk. Er zijn bedreigingen vanuit drugsbendes, er is corruptie en er is het oude regime, dat niet graag heeft dat men roert in het verleden: in de jaren tachtig werden tienduizenden Maya's vermoord onder het militaire bewind.

Oud-dictator Efraín Ríos Montt werd voor betrokkenheid daarbij in 2013 veroordeeld tot tachtig jaar gevangenisstraf. Hij werd datzelfde jaar op procedurefouten vrijgesproken. Angst en corruptie zijn in Guatemala zo groot dat in sommige streken het percentage opgeloste moorden nul was.

Maar onder Claudia Paz y Paz - genomineerd geweest voor de Nobelprijs voor de Vrede - steeg het percentage opgeloste moordzaken van drie naar dertig. Het aantal moorden daalde bovendien voor het eerst in ruim vijftien jaar.

Netwerk
Boink en Wirken hebben ervaren hoe de Guatemalteekse autoriteiten opereren: in de eerste dagen werd Wirkens telefoon getapt en had hij gemiste oproepen terwijl zijn telefoon nooit was overgegaan. 'We hebben een goed netwerk, dus ik heb me nooit onveilig gevoeld,' zegt Boink.

'Maar bij die bendeleden dacht ik wel: we gaan een bende oppakken, daar moeten we niet zomaar tussen gaan lopen. We vroegen de politie om kogelwerende vesten, maar ze hadden er niet genoeg voor ons.' Hij grijnst: 'Ik dacht nog: straks moet ik Sanders ouders bellen dat het toch niet zo goed is gegaan.' Boink en Wirken hebben al jaren iets met Guatemala.

Wirken zette er na een reis naar het land een stichting op die scholing voor kinderen verzorgt, Niños de Guatemala. Filmmaker Boink - de twee kennen elkaar nog van het Barlaeus en later van een studie politicologie - maakte daar een documentaire over. Een film over het geweld dat Guatemala teistert sinds de jaren tachtig was een logische vervolgstap.

Stinken
Wirken promoveert op het onderwerp aan de UvA. Een derde van de film financierden ze met crowdfunding: Boink en Wirken haalden met Framewerk - producent van de film - dertigduizend euro aan donaties op. Het proces tegen Ríos Montt was absurd, vertellen de twee. Zijn dochter kwam parfum spuitend binnen: Maya's stinken, was de boodschap.

In de film zie je de oud-dictator midden in een zitting lachend de zaal verlaten, terwijl de rechter hem toeschreeuwt dat hij niet mag gaan. Dat Ríos Montt alsnog is vrijgesproken, vindt Wirken schandalig. 'Getuigen hebben hun nek uitgestoken om daar te komen vertellen, ze hebben zich kwetsbaar opgesteld. Dat kan enorm traumatisch werken. En dan gebeurt dit.'

Het laat zien dat Guatemala nog een lange weg te gaan heeft. Paz y Paz heeft ook het veld moeten ruimen, voor iemand die regerings­gezinder is. Ze woont inmiddels in de VS. Guatemala is te gevaarlijk geworden, want met het neerleggen van haar functie is ook haar beveiliging gestopt. 'Heel tragisch,' zegt Wirken. 'Onder Claudia is heel veel verbeterd, maar dan ben je er nog lang niet.'


Burden of Peace, première 21/3, Theater aan het Spui, Den Haag. In ­Amsterdam te zien: 2/4 (De Balie) en 6/5 (Kriterion).