Amsterdam Bewaar

Protest tegen nieuwe Rietveldgebouw

Bij het huidige gebouw van de Gerrit Rietveld Academie wordt een noodvoorziening getroffen om meer ruimte te krijgen. Foto Ruud van Zwet
Bij het huidige gebouw van de Gerrit Rietveld Academie wordt een noodvoorziening getroffen om meer ruimte te krijgen. Foto Ruud van Zwet © UNKNOWN

Enkele weken geleden bestond het gebouw van de Gerrit Rietveld Academie 42 jaar. Dat werd gevierd met een polonaise over het terrein aan de Fred. Roeskestraat. Het lint van studenten en docenten in en rond het gebouw van Gerrit Rietveld vormde een ludiek protest tegen het plan van de directie naar het voormalige GAK-gebouw in Bos en Lommer te verhuizen.

Onverteerbaar, vindt een groep docenten onder leiding van Linda van Deursen, hoofd van de afdeling Grafische Vormgeving dat plan. Zij stelden een petitie op (www.rietveldforrietveld.org) die pleit voor het behoud van het historische Rietveldgebouw. In de afgelopen weken hebben ruim drieduizend mensen die ondertekend.

De toon van de discussie is steeds grimmiger geworden. In september valt de beslissing over de verhuizing. Van Deursen: ''Het Nederlandse kunstonderwijs staat heel hoog aangeschreven in het buitenland. Je kunt zeggen dat onze ideeën gekoppeld zijn aan het gebouw. Dat is onze geschiedenis en op een bepaalde manier ook onze toekomst. Buitenlandse studenten zien dat als een meerwaarde. Een gebouw is niet iets dat je zomaar kunt inruilen.''

Maar bestuursvoorzitter Tijmen van Grootheest laat een ontwerp zien van Rietveld voor een nieuwe academie, lang voordat dit gebouw er stond. Hij situeerde zijn ontwerp niet aan de rand van de stad, maar midden op het Museumplein. Waarmee Van Grootheest maar even laat zien hoe relatief de plaats van de academie is. ''Wie de moeite neemt in het GAK-gebouw te gaan kijken, ziet al snel een enorm gebouw met fantastische mogelijkheden,'' aldus Van Grootheest.

Dat blijkt inderdaad het geval. Het Gemeenschappelijk Administratiekantoor was tijdens de ingebruikneming in 1960 het grootste en modernste kantoor van Nederland. Het is nog steeds het grootste Amsterdamse gebouw binnen de ringweg. Opmerkelijk genoeg werkte de architect van het GAK-gebouw, Ben Merkelbach, in de jaren vijftig samen met Gerrit Rietveld aan het ontwerp van de latere kunstacademie.

Het GAK-gebouw staat sinds 2005 leeg. De huidige eigenaren, gebiedsontwikkelaar AM en de corporaties Stadgenoot en Rochdale, hadden het pand gekocht om het te slopen en er woningen neer te zetten. Het gebouw kreeg echter de monumentenstatus, waarna sloop geen optie meer was. De eigenaren zijn nu bereid met verlies te verkopen, waarbij ook de gemeente een flinke investering wil doen om de leegstand op te lossen.

Het blijkt ook een gebouw met eigenaardigheden. De ingang is opvallend laag, waardoor de imposante voorgevel op de bezoeker lijkt te drukken. Van Grootheest: ''Het was zo ontworpen dat de ambtenaren hier met gebogen hoofd binnenkwamen. Ze hadden immers een nederige taak en moesten dienstbaar zijn aan de samenleving. Die ingang gaan we veranderen. Het moet ruimer, opener. We zijn als academie misschien ook dienstbaar aan de samenleving, maar dat hoeft niet door onze lichaamshouding tot uitdrukking te komen.''

Het gebouw - 155 meter lang, elf verdiepingen - heeft een centrale hal met roltrappen. 's Ochtends ging het personeel omhoog,
's avonds omlaag. In de tussentijd hoefden de werknemers het gebouw niet uit. Interne post verliep via paternosterliften.

Op het dak biedt een enorm terras een fenomenaal uitzicht over de stad. Grootheest: ''Hier zou een soort Club 11 kunnen komen in combinatie met expositie- en manifestatieruimtes.''

De plannen voor de inrichting van de kantoorkolos zijn vooralsnog vaag. ''Misschien gaan we verschillende architecten voor de afzonderlijke afdelingen van de academie uitnodigen,'' zegt Jos Houweling, directeur van het Sandberg Instituut, de masteropleiding van de Rietveld. ''Weet je waar we in de kunst heel goed in zijn? Dat we tegen collega's van andere afdelingen zeggen hoe ze moeten lesgeven. Het lijkt me geweldig als de zeventien afdelingen hun eigen architect kunnen kiezen, terwijl het gebouw van buiten heel streng blijft.''

Het kan volgens Van Grootheest zo worden verbouwd dat het beter aansluit bij de eisen van academiestudent van nu. ''Studenten willen een eigen werkplek. Vroeger was het onderwijs klassikaal en kwamen de studenten met een mapje tekeningen naar de academie. Dat is niet meer zo. Ik snap dat het niet prettig voelt om het gebouw van Rietveld te verlaten, maar als we goed onderwijs willen geven, hebben we meer ruimte nodig.''

De angst dat in het GAK-gebouw er een leerfabriek zal ontstaan is volgens directeur bedrijfsvoering Annelies van Eenennaam ongegrond. ''We hebben nu ongeveer duizend studenten en dat blijft zo. Sinds vorig jaar zitten al 150 studenten in een verdieping in het GAK-gebouw. Als die terugkomen, hebben we geen plaats voor ze. Daarnaast hebben we geen ruimte voor bijzondere projecten en de deeltijdopleiding deelt nu de lokalen met anderen.''

In 2003 werd al een nieuw gebouw van Benthem Crouwel neergezet bij het oude pand. Dat voldoet echter niet: te donker en vooral te laag. Docent Erik Mattijssen ''De lage plafonds hebben een ongelofelijke invloed op de lessen. Dat wordt enorm onderschat. Kunstonderwijs en vormgevingsonderwijs gaan juist over licht, ruimte en verhoudingen. Het gedijt niet op een plek waar die niet aanwezig zijn.''

Tegenstanders van het GAK-gebouw wijzen juist op dit debacle. De plafonds in het GAK-gebouw zijn ongeveer vijftien centimeter hoger en de ruimtes zullen volgens de critici net zo bedompt worden. Marieke Stolk, docent grafische vormgeving: ''Het ruimtegebrek had al opgelost kunnen zijn door de nieuwbouw. Dat is mislukt, dankzij dezelfde directie die ons nu naar het GAK-gebouw wil hebben. Nu ziet dat er weids uit, met ramen aan twee kanten. Maar straks worden er binnenwanden geplaatst en ontstaan donkere hokken.''

Een deel van het gebouw is bestemd voor studentenwoningen. Maar dat campusidee is volgens de tegenstanders achterhaald. Stolk: ''Nu gaan de studenten de hele stad door. Straks rollen ze uit hun bed, gaan naar de klas en dan naar het restaurant en de disco. Ze kunnen in de ivoren toren blijven zitten waar alles binnen handbereik is.''

De beoordelingen van dit cursusjaar zitten erop. Tijd voor een feestje in de avondzon. Bier. Pizza. Een deejay draait het volume lekker open. ''Straks zitten we tegenover een verzorgingstehuis aan het Bos en Lommerplein,'' zegt iemand. ''Dan kunnen we dit soort dingen wel vergeten.'' (KEES KEIJER)