Opinie Bewaar

Respect en tolerantie in het orkest

Het Koninklijk Concertgebouworkest
Het Koninklijk Concertgebouworkest © ANP

In de rubriek 'om de wereld in 800 woorden' één kwestie, twee visies: de Amsterdamse blik en een mondiale kijk op de actualiteit. Door Max Pam en Paul Brill. Deze week: Concertgebouw hier en daar.

Max Pam

Hoewel een muziekliefhebber heb ik een enigszins getroebleerde relatie met het Amsterdamse Concertgebouworkest. Dat komt natuurlijk door mijn vader, die lang geweigerd heeft de muziektempel aan het Museumplein te bezoeken, omdat dirigent Willem Mengelberg daar met de Duitse bezetters heulde.

Wat dat betreft was mijn vader, maar ook mijn moeder, streng in de leer. Wij kochten ook niet bij een bepaalde vleeswarenzaak en bij een schoenenwinkel, aangezien die 'fout' ­waren geweest. Ik zal geen namen noemen. De ­betrokkenen zijn al lang dood en hun nazaten kunnen er niets aan doen.

De laatste keer dat ik in het Concertgebouw was, hoorde ik Daniele Gatti mijn geliefde Mahler dirigeren. Het was prachtig. Maar Gatti heeft plotseling het veld moeten ruimen en eerlijk gezegd heb ik daar nooit vrede mee gehad.

Gatti werd eruit ­geknikkerd op grond van oude en vage #MeToo-beschuldigingen.

Wat er precies aan de hand was, daar zijn we als publiek nooit achter gekomen. Is het wel eerlijk en oprecht gegaan, of is ook het Concertgebouw ten slachtoffer gevallen aan hyper politieke correctheid? 

Hoe ernstig waren de beschuldigingen en waren ze zwaar genoeg om de carrière van een groot dirigent voor altijd te beschadigingen? 

De officiële mededeling dat de beschuldigingen op zichzelf al aanleiding genoeg waren om sponsors af te schrikken, deed mij het ergste vrezen voor een fatsoenlijk vervolg. 

Sinds de val van Gatti is het oorverdovend stil ­gebleven. Ook onderzoeksjournalisten hebben het bastion van het Concertgebouw kennelijk niet kunnen slechten. Toch hoor je weleens wat. 

Sinds de val van Gatti is het oorverdovend stil gebleven aan het Museumplein

Zo ­begrijp ik dat het orkest in tweeën is gespleten en nu bestaat uit een groep die Gatti's vertrek toejuicht en een groep die Gatti's vertrek beschouwt als een beschamend intermezzo, waarin de dirigent een groot onrecht is aangedaan.

Er is een interne ontmoeting geweest met een advocaat, die vragen alleen met ja of nee mocht beantwoorden. Uit de summiere antwoorden bleek niettemin dat Gatti niemand heeft verkracht of aangerand, noch enigerlei persoon onvrijwillig heeft gezoend of tegen de muur gedrukt. 

Wat blijft er dan over? Heeft hij een hand op een bil gelegd?

Kortom, misschien heb ik een klok horen luiden, maar dan hoorde ik die klok in commissie.

Wordt het niet eens tijd dat ons prachtige orkest open kaart speelt? Mensen op zo'n ondoorzichtige wijze ontslaan past niet in deze tijd van transparantie. In feite is Gatti veroordeeld zonder enige vorm van proces en zonder de mogelijkheid om zich te verdedigen. 

Voor zover ik weet, doen wij dat in Nederland zelfs niet met de grootste ­criminelen.

Max Pam

Brill

Stel, je bent in het Concertgebouw en het concert staat op het punt te beginnen. De man die het podium betreedt is evenwel niet de dirigent, maar Jan Raes, de directeur van het Concert­gebouworkest.

En niet om een late programmawijziging aan te kondigen, zelfs niet om een 100 procent vrouwvriendelijke dirigent te introduceren, maar om een verklaring voor te ­lezen waarin het orkest een lans breekt voor een vreedzame dialoog en meer onderling respect in de maatschappij.

Dan zou je toch denken: is dit niet een beetje overdreven? De gemoederen in Nederland slaan weliswaar af en toe op tilt, vooral op sociale ­media, maar iedereen zou vreemd opkijken als 's lands eerste orkest zich geroepen achtte om ­ostentatief een onmuzikale alarmbel te luiden.

Zo niet in Duitsland. Een week geleden was ik in het vermaarde Gewandhaus Leipzig, het thuis van het gelijknamige orkest, dat op een nog roemruchter verleden kan bogen dan het Concertgebouw­orkest.

Er volgde ferm applaus op de woorden over respect en tolerantie

Toen de orkestleden hun plaatsen hadden ingenomen, maakten de directeur van het orkest en de voorzitter van de orkestraad hun opwachting om een verklaring af te leggen.

Namens het Gewandhausorkest, waarin 'mensen uit meer dan meer dan twintig naties samenwerken', spraken ze hun 'grote zorgen' uit over de 'maatschappelijke ontwikkelingen'. En wilden ze benadrukken dat het orkest respect en tolerantie hoog in het vaandel voert. 

Om dat op passende wijze te markeren, was besloten een gezamenlijk concert met de Staatskapelle Dresden te geven ter bevordering van het 'vreedzaam samenleven'. (Dat concert is vanavond.)

Een en ander werd kennelijk gewaardeerd door het publiek, dat reageerde met ferm applaus. Ook mijn buurman vond het een passend initiatief.

Speelde hier eens temeer schuldgevoel op over het bruine verleden? Angst om weer op een cruciaal moment te zwijgen? Ik belde erover met Ton Nijhuis, directeur van het Duitsland Instituut. 

Hij wees op nog iets anders. Het Gewandhausorkest is een topensemble, dat zijn hoge niveau alleen kan handhaven door internationaal te rekruteren. Net als andere instellingen en bedrijven ondervindt het hinder van de slechte naam van het vroegere Oost-Duitsland, terecht of niet, als broedplaats van vreemdelingenhaat en rechts-extremisme.

Welbegrepen eigenbelang dus. Niets mis mee en het verdient onze hartelijke steun. Mensen, ­bezoek gerust het prachtige en levendige Leipzig. Zonder vrees dat de klanken van Bach en Mendelssohn, de twee muzikale iconen die hier woonden en werkten, worden overstemd door het Horst Wessellied.

Paul Brill