Opinie Bewaar

Inzicht in volkswoede in ieders belang

Demonstratie van Pegida op Schiphol
Demonstratie van Pegida op Schiphol © ANP

Populistische woede is gericht op het creëren van nederlagen. Het is in ons aller belang te proberen volkswoede minstens een beetje te doorgronden stelt Nico Koning.

Er zijn twee favoriete mikpunten: 'elites' en 'buitenlanders'. Beide categorieën worden ruim opgevat. 'Elites' zijn mensen die beroepshalve een zekere verantwoordelijkheid dragen en daarmee als 'hooghartig' worden gezien. En 'buitenlanders' zijn mensen die als 'vreemd' ervaren worden, inclusief veel landgenoten.

In westerse landen groeit in hoog tempo de aanhang van partijen en groepering die woede vertolken. Vanwaar die aanzwellende boosheid? Is dat iets nieuws? Moeten we ons zorgen maken? Hebben we zoiets eerder gezien?

Overwinning bij populisten leidt tot verwarring

Het is niet eenvoudig om woede in cijfers uit te drukken en om de 'hoeveelheid woede' van nu te vergelijken met die van bijvoorbeeld twintig  jaar geleden, al kunnen we ons niet aan de indruk onttrekken dat er toen minder politiek geladen verontwaardiging werd geventileerd. Nog moeilijker is de vergelijking met eerdere perioden in onze geschiedenis. Was er vroeger minder woede?

Individuele zondebokken
In de bloedige Europese godsdienstoorlogen tot halverwege de zeventiende eeuw was er misschien nog meer woede. Maar in deze zwarte episode speelde 'het volk' geen beslissende rol ondanks woede-explosies als de Beeldenstorm.

Hoe was dat na de totstandkoming van godsdienstvrede? Er waren in ieder geval spontane uitingen van volkswoede die tot lynchpartijen hebben geleid, zoals de moord op de gebroeders De Wit in 1672. Het kan erger dan wat we vandaag meemaken.

Maar toch: veel van dergelijke voorbeelden kennen we niet. Er is zeker geen patroon van terugkerende volkswoede. Dat heeft vooral te maken met het feit dat in oude hiërarchische verhoudingen woede veel effectiever werd beteugeld dan in moderne samenlevingen.

Interne woede
In oude samenlevingen waren gehoorzaamheid, lijdzaamheid en bescheidenheid essentiële deugden. Woede werd voornamelijk collectief geuit in de richting van individuele zondebokken of van externe vijanden. Men was op gezette tijden eendrachtig woedend.

Sinds de Verlichting en de ondergang van de standenmaatschappij worden mondigheid, initiatief en kritisch vermogen in toenemende mate hoger gewaardeerd, waardoor er ook meer ruimte is gekomen voor 'interne woede'.

En dat is niet alleen individuele verontwaardiging van de een over de ander, maar ook een bredere verontwaardiging van het ene bevolkingsdeel gericht tegen het andere, bijvoorbeeld klassenstrijd en vrouwenstrijd. Een dergelijke woede kunnen we ons in moderne samenlevingen veroorloven, omdat we procedures hebben die de strijd geweldloos houden. We hebben geleerd om vreedzaam te vechten.

Arbeidersstrijd
Moderne samenlevingen hebben dan ook een geschiedenis van geweldloze volkswoede. Vooral de arbeidersstrijd is een vorm van georganiseerde woede geweest, maar de populistische woede van nu onderscheidt zich sterk van de socialistische woede van toen. Naast alle verschillen in inzet springt vooral een verschil in politieke effectiviteit in het oog.

De socialistische woede in de negentiende en twintigste eeuw was doelgerichter, dus meer bezonnen en daardoor productiever. Daarbij is sprake geweest van machtsvorming waardoor de positie van arbeiders aanzienlijk is versterkt. Iets dergelijks kan gezegd worden over de feministische woede en de zwarte woede.

De populistische woede is echter van een andere orde. Deze is niet gericht op machtsvorming, maar eerder op het tegendeel, namelijk op het creëren van nederlagen. Die nederlagen moeten de woede blijven voeden: 'Zie je wel, ze pakken ons'.

Pyrrusoverwinning
Tom-Jan Meeus schreef vlak na het Brexitreferendum in NRC-Handelsblad: 'De kern van het populisme is de nederlaag'. Hij suggereerde dat een overwinning bij populisten tot verwarring leidt en kreeg in de dagen die volgden hierin snel gelijk.

Het articuleren van politieke woede is alleen zinvol in een belangenstrijd die tot machtsvorming en positieverbetering leidt

De pyrrusoverwinning van Het Volk kent slechts verliezers. Het is belangrijk vast te stellen dat het hier kennelijk vooral gaat om uitingen van machteloze woede. Er is geen doel, behalve een spaak in het wiel te steken. Dat is zorgelijk, want wie niets substantieels bereikt en in eigen voet schiet, wordt steeds rancuneuzer.

Allen die politiek rancuneus zijn, hebben gemeen dat ze zich gemarginaliseerd voelen en niet in staat zijn hun woede productief aan te wenden. Zij worden gedreven door een drang tot systeemvernietiging.
Referenda zijn bedacht en bedoeld om 'het volk' meer macht te geven, maar het onbedoelde effect is dat er nu machteloze woede mee wordt gecultiveerd.

Gepolariseerde verhoudingen
Het is in ons aller belang om te proberen volkswoede minstens enigermate te doorgronden. Een verdienstelijke poging hiertoe werd bijvoorbeeld onlangs ondernomen door Jurriën Rood in De kwestie Pegida. Hij verbleef tijdens de grote Pegidademonstraties in Dresden en probeerde de sfeer te proeven en het gesprek aan te gaan. Hij destilleert uit zijn ervaringen tevens spelregels voor het omgaan met de gepolariseerde verhoudingen.

Het articuleren van politieke woede is alleen zinvol in een belangenstrijd die tot machtsvorming en positieverbetering leidt. Daartoe moet boven water komen om welke belangen het eigenlijk gaat.

Bij een echte maatschappelijke discussie zal kunnen blijken dat de woede gegrond is maar dat 'elites' en 'buitenlanders' niet de juiste adressanten zijn.