Opinie Bewaar

'Wie bepaalt wat een waardig leven is?'

Er zijn geen neutrale meetinstrumenten voor wanneer het leven nog de moeite waard is
Er zijn geen neutrale meetinstrumenten voor wanneer het leven nog de moeite waard is © Getty Images

Soms worden ouderen geopereerd, al hebben ze er niets aan. GroenLinks wil die overbehandeling voorkomen. Een lastige kwestie, vindt Hansje Cozijnsen, wier vader ook voor de dood heeft gekozen.

Mijn vader wilde niet meer. Al heel lang niet meer. Vijftien jaar lang gaf hij elk jaar een klein beetje meer zelfstandigheid prijs. Niet meer kunnen lezen, niet meer kunnen schrijven, niet meer wandelen. Steeds weer ziek en weer medicijnen.

Na het overlijden van de liefde van zijn leven was het voor hem helemaal genoeg. Na nog een hartaanval en een longontsteking wilde hij geen behandeling meer. De artsen zeiden dat hij nog wel op zou kunnen knappen als hij maar wilde eten. Maar hij wilde niets meer: niet meer eten, niet meer drinken, geen medicijnen meer. Uiteindelijk had ik er vrede mee en kon ik hem laten gaan op het moment dat hij dat wilde.

Wie bepaalt wanneer een leven nog de moeite waard is om geleefd te worden? Op 2 mei staat in het NRC Commentaar een reactie op een voorstel van onder andere GroenLinks en een aantal ziekenhuizen om een 'kwetsbaarheids-screening' te doen bij ouderen. Zo willen ze overbehandeling voorkomen en ervoor zorgen dat een oudere niet 'eindeloos wordt geopereerd, er zwakker uit komt, nooit meer herstelt', aldus een Tweede Kamerlid van die partij.

Een behandeling of operatie kan de situatie van een oudere verslechteren en ervoor zorgen dat hij/zij niet meer thuis kan wonen. Dat willen we niet, in dit land waar de politici vooral de zorgkosten willen terugdringen en marktwerking in de zorg het credo is, in plaats van goede zorg verlenen.

Waardig leven
Deze discussie over een waardig leven is niet in meetbare termen te voeren. Want wat is leefbaar? Wat moet je daar voor kunnen? Is zelfstandig wonen een criterium? Wat is kwetsbaarheid en hoe verhoudt zich dat met een waardig leven of een leven dat nog de moeite waard is voor degene die het leeft?

Je kan niet voor een ander uitmaken wanneer het leven de moeite nog waard is

Mijn moeder zit in een rolstoel en is kortgeleden opgenomen in een verpleeghuis. Ze heeft een vergevorderde vorm van de ziekte van Parkinson en is doof. Ze kan eigenlijk niets meer zelfstandig, ze moet met alles worden geholpen en ze kan door haar doofheid en door de parkinson ook niet goed meer communiceren. Haar man kan de zorg niet meer aan. Maar toch geniet zij nog van kleine dingen en is het voor haar nog niet genoeg.

Ze wilde laatst per se met ons uit eten, al moet ze gevoerd worden en kan ze al het voedsel niet goed meer zelf wegwerken. Voor ons was het heel vermoeiend, maar zij gaf er duidelijk blijk van hoe fijn ze het vond. En of ze nou genoot van het moment zelf, inclusief haar handicaps, of dat ze meer genoot van het idee en de herinnering aan hoe gezellig het is om uit eten te gaan, weet ik niet, maar eigenlijk doet dat niet ter zake: voor haar is dit de waarde van het leven op dit moment.

Terwijl mijn vader, met wat moeite, zelfstandig kon eten, nog redelijk goed kon communiceren en uiteindelijk misschien na een tijdje weer met zijn karretje eropuit had kunnen gaan, was voor hem het leven klaar. Met zijn moeheid, zijn zwakke hart en de steeds terugkerende medische problemen, maar vooral door het verlies van zijn partner, was voor hem het leven niet meer de moeite waard.

Volledig recht
Ik vond dat heel verdrietig en soms maakte het me ook boos, want ik wilde nog wel wat langer contact met hem. Maar uiteindelijk vond ik het vooral volledig zijn recht om deze keuze te ­maken.

Het maakt wel duidelijk hoe moeilijk deze discussie over behandeling bij ouderen is. Je kan niet voor een ander uitmaken wanneer het leven de moeite nog waard is. Daar zijn geen neutrale meetinstrumenten voor. Daarnaast is het ook moeilijk om je in te leven in een ander die voor zo'n beslissing staat.

Als buitenstaander sta je er altijd anders in en spelen er ook altijd andere motieven mee. Bijvoorbeeld als het je ouder is: hoe kijk je dan aan tegen het zorg of steun verlenen aan die ouder, mocht die hulpbehoevender worden? Hoe is je relatie met je ouder? Wat wil je nog in je relatie met die vader of moeder? En als het een neutrale ander is: wat zijn je eigen ideeë¿n over waardig oud worden?

Die ideeën worden namelijk ook altijd gekleurd door waar je nu zelf staat in je leven en wat je nu kunt en heel gewoon vindt. Jezelf dan voorstellen dat je bepaalde dingen niet meer kunt, lijkt een nachtmerrie en je neemt je stellig voor: zo wil ik niet oud worden. Dat kan dan snel een argument worden, dat je dat ook voor een ander niet wil. Maar als je ouder wordt en geleidelijk steeds iets minder kunt, dan verschuiven die eisen aan wat je nog minimaal moet kunnen voor een waardig leven.

Wil tot leven
Je went ook aan een andere manier van leven, dat merkte ik toen ik zelf een paar jaar een rolstoel moest gebruiken en niet wist of ik daar nog uit zou komen. Een mens is best flexibel in dat opzicht, al heeft het soms wat tijd nodig.

Bovendien is het alternatief, in het ergste geval de dood, iets wat je vanuit je heel basale wil om te leven ook het liefst altijd voor je uitschuift. Dat is de toekomst, dat wat ooit moet komen, dat weten we allemaal, maar het is niet hier en nu. Zo voelt het, denk ik, of je nou dertig, vijftig of tachtig bent. Totdat je, zoals mijn vader, al jarenlang steeds kleine beetjes inlevert en je niet meer de persoon bent die je wilt zijn, omdat dat niet meer kan. En dan is het op een dag, als alles bij elkaar komt, genoeg geweest.

Voor iedereen komt dat op een ander moment. Soms lijkt het alsof iemand te snel bij dat punt komt, een andere keer vraag je je af hoe iemand het nog steeds de moeite waard kan ­vinden. Dat geeft alleen maar aan dat dit, in ­essentie, een uiterst individuele keuze is waar medici, politici, noch naasten zich mee mogen of kunnen bemoeien.

Rest ons om onze zaakjes goed te regelen en het met onze naasten te bespreken: wat wil je, hoe wil je het? Evalueer dat om de zoveel tijd, want wensen kunnen veranderen. Praat erover en leg het vast, want als het zover is dat er een keuze moet worden gemaakt, is het voor je naasten zo belangrijk dat helder is wat jij had gewild!