Opinie Bewaar

'Vooroordelen over vrouwen in literatuur springlevend'

Vrouwelijke auteurs verliezen het steevast van mannelijke
Vrouwelijke auteurs verliezen het steevast van mannelijke © Getty Images

Op de literaire ladder vallen bij elke stap naar boven vrouwen af. Onderzoeker Corina Koolen beziet het verschil in benadering van mannelijke en vrouwelijke auteurs door wetenschappelijke bril.

Met name rond de Boekenweek gebeurt het. Dan komen er stukken in de kranten. Hanna Bervoets mag met een paar medeauteurs van het vrouwelijk geslacht in een artikel, liefst met pittige foto. Jamal Ouariachi roept iets onaardigs in een opiniestuk. En volgend jaar beginnen we opnieuw. Want nooit komt het antwoord op de vraag: hoe zit dat nou met die vrouwelijke auteur?

Zelfs de cijfers van de Lezeres des Vaderlands bleken niet de oplossing. Die lieten zien dat vrouwen nog steeds minder vaak gerecenseerd worden in de kranten. Want: er zijn gewoon minder vrouwelijke auteurs. Of: ze durven niks naar uitgevers te sturen. Maar uiteindelijk: het ligt aan de literaire kwaliteit van hun werk.

Hoe zit het nu? Ik besloot met mijn proefschrift een poging te wagen het antwoord te vinden. Eerst keek ik naar het literaire veld in Nederland. De conclusie: op de literaire ladder vallen bij elke stap naar boven vrouwen af.

'Vrouwelijk' kan in 2018 nog steeds als argument tegen literaire kwaliteit worden gebruikt

Hoewel het aandeel professionele vrouwelijke auteurs in Nederland grofweg gelijk is, en ongeveer 40 procent van de als literaire roman gepubliceerde boeken van vrouwen komen, winnen zij uiteindelijk maar 25 procent van de grote literaire prijzen in Nederland. En dit staat niet op het punt te veranderen. Het aandeel vrouwelijke prijswinnaars is bijvoorbeeld niet gestegen sinds de oprichting van de prijzen.

Bouquetreeksroman
We kunnen hiervan niet alleen de literaire jury de schuld geven. De fictielezer (vrouw/hoog­opgeleid/50+) heeft net zomin een boodschap aan de Nederlandse vrouwelijke literaire auteur. Dat blijkt uit Het Nationale Lezersonderzoek, dat het project The Riddle of Literary Quality in 2013 deed en waar mijn onderzoek deel van uitmaakt. Nederlandse, literaire vrouwelijke auteurs verkopen al veel slechter dan hun mannelijke tegenhangers.

Dat werk wordt dan ook nog eens minder literair gevonden. En het aantal keer dat in ons onderzoek een roman van een vrouwelijke auteur vergeleken werd met een 'vrouwenboek' of 'Bouquetreeksroman' was niet eens op vijf handen te tellen. De vrouwelijke auteur wordt dus door alle deelnemers in het literaire veld achtergesteld.

Maar ja, zegt de criticus, dat ligt aan haar werk. Dus keek ik daarna, deels met computeranalyses, naar de teksten waarover wij meningen hadden verzameld, plus een selectie (toen nog) AKO- en Librisgenomineerden.

Daaruit bleek dat er inderdaad verschillen zijn tussen werken van vrouwelijke en mannelijke auteurs, maar dat die allereerst voor een groot deel uit het genre te verklaren zijn. Daarnaast blijkt de hoek van waaruit je naar de resultaten kijkt cruciaal. Vaak wordt ingezoomd op de uiteinden, de extremen in de verschillen, terwijl de overlap in het midden aanzienlijk is. Het genderverschil is dus vaak minder groot dan lijkt bij dit soort analyses.

Typisch chicklit?
Tot slot keek ik naar een 'vrouwelijk' onderwerp, aandacht voor het uiterlijk, in een set van literaire en chicklitromans (denk: Bridget Jones's Diary). Het onderwerp uiterlijk bleek noch exclusief vrouwelijk, noch typisch voor chick­lit: mannelijke literaire auteurs spendeerden er de meeste zinnen aan - om een prachtige vrouwelijke love interest te beschrijven.

Dat is vast meer literair dan een vrouw die in de spiegel kijkt, maar ik vond in de beschrijvingen ook nog een terugkerend stereotype: beeldschoon, lichte huid, slank, jong, fragiel én destructief, want zij verraadt de mannelijke hoofdpersoon nagenoeg altijd.

Mijn conclusie: we zijn minder onbevooroordeeld dan we graag denken. 'Vrouwelijk' kan in 2018 nog steeds als argument tégen literaire kwaliteit worden gebruikt. We hangen on­bewust veel meer op aan gender dan gerechtvaardigd is. En als we iets willen veranderen, dan moeten we allemaal actie ondernemen.

Ook u, lezer. Steeds opnieuw. Koop en lees romans van vrouwen. Bespreek een vrouw. En doe eens alsof haar werk door een man geschreven is. Het leest vast anders.

Corina Koolen verdedigt vandaag haar proefschrift Reading Beyond the Female: the relationship between perception of author gender and literary quality, gefinancierd vanuit Digital Humanities van de faculteit Geesteswetenschappen van de UvA.