Opinie Bewaar

'Russische geheime diensten lopen achter de feiten aan'

Op een persconferentie vorige week onthult MIVD-directeur Onno Eichelsheim 'het geklungel' van de Russische geheim agenten.
Op een persconferentie vorige week onthult MIVD-directeur Onno Eichelsheim 'het geklungel' van de Russische geheim agenten. © ANP

De betrapte spionnen in Den Haag zijn vooral een signaal van Russische onkunde, betogen mediaondernemer Derk Sauer en journalist Pjotr Sauer in dit opiniestuk.

Wat is er toch gebeurd met de Russische veiligheidsdiensten - in de Sovjettijd de schrik van het Westen? De KGB kon zich met gemak meten met MI5 of de CIA.

De Russen stalen de formules van de atoombom, ze kregen 90.000 tekeningen in handen van de Concorde, die ze kopieerden, en reproduceerden de Space Shuttle. De lijst is met gemak veel langer te maken.

Analisten vielen de afgelopen dagen over elkaar heen om het gedrag te duiden van de agenten van de Russische militaire inlichtendienst, de GROe.

Na een flinke reorganisatie in 2010 is de GROe inmiddels veel meer dan een buitenlandse spionagedienst. Het omvat ook de Nationale Garde, een elite-eenheid van 25.000 militairen die ook wel Poetins privéleger wordt genoemd.

Derk Sauer

Mediaondernemer in ­Rusland, uitgever van The Moscow Times.

Deze 'special forces' maakten furore met hun 'groene mannetjes' - die uit het niets op de Krim opdoken, de opmaat voor de Russische annexatie. De GROe was ook de geboorteplaats van het hackerscollectief Fancy Bear - onder meer verantwoordelijk voor het inbreken bij de Democraten voor de Amerikaanse presidentsverkiezingen. 
 
De GROe behaalde in haar recente bestaan derhalve een aantal spectaculaire successen en staken de FSB keer op keer de loef af. 

Dat ging dus een tijd goed, maar de afgelopen maanden liepen de GROe-agenten met een spectaculaire snelheid tegen de lamp. 

Van Amerika tot Montenegro en van Finland tot Estland werden de activiteiten en identiteit van agenten onthuld - met als voorlopig laatste hoogtepunt (of vanuit GROe-perspectief dieptepunt) het geklungel van GROe-agenten in de Skripalzaak en de mislukte hack in Den Haag.

Middelvinger
Vooropgesteld: de Groe doet niet veel anders dan wat vrijwel alle inlichtendiensten doen: het verzamelen van informatie en waar mogelijk de vermeende tegenstander dwarszitten. 

Amerika is de Russen ruimschoots voorgegaan. (Hacken van het Iraanse kernprogramma en afluisteren van Merkel bijvoorbeeld.) De Chinezen laten zich niet minder onbetuigd en het hacken er lustig op los om buitenlandse bedrijfsgeheimen te ontfutselen. 

Pjotr Sauer

Journalist bij The Moscow Times

Maar geen dienst die dat zo onbesuisd doet als de Russische GROe. De Russische spionnen in Den Haag opereerden onder eigen naam. 

Met een simpele Googlesearch wist The Moscow ­Times de identiteit van een van de Haagse spionnen te bevestigen. Hij speelde nota bene in een voetbaltelftal met als geuzennaam 'het spionnenteam'. 

Het onderzoeksteam Bellingcat onthulde de identiteit van 305 GROe agenten - die hun privéauto allemaal op hetzelfde adres hadden geregistreerd. 

Sommige Ruslandwatchers menen een uitgekiende strategie te ontwaren. Poetin steekt via zijn spionnen een middelvinger op naar de wereld en intimideert en passant ­geheim agenten die zouden overwegen over te lopen.

Boot gemist
De werkelijkheid is simpeler dan Poetins vermeende grote strategieën. In de Sovjettijd was een carrière bij de internationale spionagediensten zeer begeerd. 

Het was een van de weinige manieren om buitenlandse contacten te onderhouden (en niet minder belangrijk: toegang te hebben tot buitenlandse consumentengoederen). De 'best and brightest' drongen door tot de top van de KGB en de GROe. 

Onder Poetins autocratie is innovatie vrijwel onmogelijk

Maar in de jaren negentig - toen de Sovjet-Unie uit elkaar viel - was een carrière in 'de diensten' ineens een stuk minder aantrekkelijk. Elke ­jonge Rus die iets in zijn mars had, ging toen in 'business'. 

Tel daar de enorme braindrain van geschoold Russisch kader naar het Westen bij op en je hebt een goed beeld van de poule waaruit de huidige geheim agenten worden gerekruteerd. Die agenten zijn gewoon niet zo slim meer.

En dit geldt niet alleen voor de geheime diensten. Of het nu gaat over IT, medische wetenschap, engineering of sport, op vrijwel elk gebied heeft Rusland in de laatste drie decennia de technologische boot gemist. 

Terwijl de Amerikanen hun tegenstanders met precisiedrones uitschakelen, moeten Russische geheim agenten nog vergif op een deurknop in Salisbury smeren. Terwijl westerse atleten gebruik ­maken van de laatste biomedische snufjes, moeten Russische sporters nog steeds aan de epo. 

Terwijl de wereld in sneltreinvaart zon- en windenergie omarmt en elektrisch rijden propageert, houden de Russen hardnekkig vast aan olie en gas.

Het is niet dat de Russen blind zijn of er niets aan willen doen. Aan mooie plannen om de economie te hervormen en Rusland mee te laten spelen in de hightechwereld geen gebrek, maar het onder Poetin ontwikkelde autocratische systeem maakt innovatie vrijwel onmogelijk. 

Elk initiatief loopt uiteindelijk vast in het moeras van corruptie en onkunde.

Geklungel
De Russische geheime diensten lopen al jaren hopeloos achter de feiten aan. "Ze gebruiken nog dezelfde methodes als in de Sovjettijd," zegt veiligheidsexpert Andrei Soldatov, "terwijl de wereld, en zeker die van de intelligence, volledig is veranderd."

De Russische geheime diensten lopen al jaren hopeloos achter de feiten aan

Totdat de GROe min of meer toevallig beet had met het hacken van de Democratische Partij. Dat had niets met nieuwe technologie of innovatie te maken, maar met een ongelofelijke naïviteit (en domheid) op het Democratische hoofdkwartier. 

Het Russische trollen van sociale media is eveneens een lowtechactiviteit, uitgevoerd door nauwelijks geschoolde freelancers.

De impact was enorm. "Sindsdien worden de Russen als 'levensgevaarlijk' geafficheerd in de westerse media," aldus analist Gabuev, "die mystificatie is ze naar het hoofd gestegen. De GROe-agenten begonnen zich onaantastbaar te voelen." 

De branie van Poetin zal zeker niet hebben geholpen, alsook de wetenschap dat waar het misloopt - anders dan in de Sovjet­periode - er geen sancties volgen.

In een tijdperk waarin veiligheidscamera's elk doen en laten vastleggen, zijn het geklungel op een parkeerplaats in Den Haag en de reisjes naar Salisbury te pijnlijk om aan te zien voor een land met zo'n illuster spionageverleden. 

En een enorme dreun voor Poetin. Veel kan hij er niet meer aan doen. Hij heeft zelf het systeem gecreëerd waarin vrijwel iedere ambtenaar eerder aan zijn eigenbelang denkt dan aan het grotere geheel. 

Het is een systeem waarin zelf nadenken en initiatief nemen alleen maar tot ellende kan leiden.

Dus valt het Kremlin - bij gebrek aan beter en inmiddels ook tegen beter weten in - terug op het versleten cliché: de ontkenning.