Opinie Bewaar

'Mensen zijn uitzonderlijk woedende dieren'

'Mensen zijn uitzonderlijk woedende dieren'
© Tzenko

Hoe schadelijk is woede eigenlijk? Woede is een natuurlijk vermogen van de mens, schrijft Nico Koning in een opiniestuk. Gelukkig zijn we in staat die met spelregels in goede banen te leiden.

Bij onrecht passen geen mooie woorden, maar boosheid kan ook een gewoonte worden. Kort geleden werden we door een cabaretier aangespoord om - ter verdediging van de vrije meningsuiting - los te gaan met massale beledigingen. Deze kans om te schelden voor een betere wereld werd gretig aangegrepen.

Nico Koning
Docent filosofie en ethiek en coauteur van De kunst van het vreedzaam vechten.

Soms lijkt een groot deel van de bevolking geïnfecteerd met woede. Er wordt op grote schaal geschreeuwd en 'gereaguurd'. Dat doet primitief aan. Toch is het tot op zekere hoogte gecontroleerde woede, want er worden meestal elementaire grenzen in acht genomen. Slechts enkelingen zijn zo boos dat ze gaan schieten, meestal gericht, soms in het wilde weg. Dit uitzonderlijke gedrag maakt anderen weer bozer dan ze al waren. Woede lokt woede uit.

Rechtsgevoel
Soms vraag ik me af of deze overmaat aan woede wel gewoon is. Als ik de kranten van vandaag vergelijk met die van eind vorige eeuw, lijkt de stemming meer geagiteerd. Moeten we ons zorgen maken? Men kan ook betogen dat met woede niets mis is. Woede is een natuurlijk vermogen, waarin mensen toevallig erg goed zijn.

Bioloog Frans de Waal ziet woede als blijk van rechtsgevoel. En dat gevoel is een 'pijler' van moraal. Hij ziet rechtsgevoel ook bij andere soorten, bijvoorbeeld kapucijnapen. Zijn filmpje met de woedende kapucijnaap is wereldberoemd. De aap krijgt een stukje komkommer en daar is hij tevreden mee totdat de buurman een druif krijgt. Dan gooit hij de komkommer terug en rammelt woedend aan zijn kooi, want hij wil ook een druif. Getuigt dat van gekrenkt rechtsgevoel? Dat is maar de vraag.

Experiment
Bij de verschijning van De Waals nieuwe boek over dierlijke intelligentie kwam vorige week dit experiment meermalen ter sprake. Het bijbehorende filmpje heb ik dankbaar gebruikt in een aantal lezingen, maar wel met een andere uitleg erbij.

Waar De Waal wil laten zien dat ook dieren rechtsgevoel hebben, probeer ik ermee te laten zien dat ook dieren begerig kunnen worden door het voorbeeld van soortgenoten en bijgevolg ook woedend kunnen worden. Het filmpje is een illustratie van wat de Franse denker René Girard mimetische begeerte heeft genoemd: het willen hebben wat een ander heeft.

(Tekst gaat door onder het filmpje)

Dit concept van besmettelijke verlangens speelt een sleutelrol in mijn met Hans Achterhuis geschreven studie over geweldbeteugeling: De kunst van het vreedzaam vechten. De relatie tussen begeerte en woede is cruciaal en te vergelijken met de relatie tussen behoefte en agressie. Girard onderscheidt verlangens van behoeften, omdat verlangens niet aangeboren zijn, maar in het sociale verkeer zijn opgedaan. 

Woede
Evenzo kunnen we woede onderscheiden van agressie, omdat woede persoonsgericht is, terwijl agressie onpersoonlijk en nietsontziend is. Waar de bevrediging van biologisch bepaalde behoeften gefrustreerd wordt, kan agressie ontstaan. Maar waar iemands verlangens niet gerealiseerd worden, kunnen personen die met dat verlangen verbonden zijn tot mededingers en vijanden worden. Woede is doelgericht, bij woede hoort een vijand.

Zijn mensen daarin bijzonder? De Waal bestrijdt het idee dat mensen slimmer zijn dan andere dieren. Slimmer of niet, ik denk dat mensen meer verlangens hebben, omdat ze een ingewikkelder sociaal netwerk hebben. Mensen hebben veel gelijkwaardige soortgenoten aan wie ze zich kunnen spiegelen. Dat brengt nieuwe verlangens en nieuwe woede met zich mee. 

Antipathie
Zo wordt ons empathisch vermogen niet alleen een bron van sympathie, maar ook van antipathie. Woede kan gevaarlijk zijn en alle menselijke samenlevingen hebben wegen gezocht en gevonden om begeerte en woede onder controle te krijgen, in vroeger tijden door ze te in te dammen en in moderne samenlevingen door ze via spelregels in acceptabele banen te leiden.

Recht is een heel oude poging om begeerte en woede te reguleren

Recht is een heel oude poging om begeerte en woede te reguleren en is ongetwijfeld ontstaan als vorm van collectieve zelfbescherming tegen intern geweld. Rechtsgevoel kan groeien als samenlevende soortgenoten moeten dealen met de gevolgen van besmettelijke begeerte, maar moet niet verward worden met de begeerte zelf, zoals De Waal doet. 

Rechtsgevoel is meer dan een ik-wil-ook-gevoel. Voor ons rechtsgevoel had die kapucijnaap gelijk, maar woede is lang niet altijd terecht. Mensen zijn uitzonderlijk woedende dieren. Het is van levensbelang dat ze hun woede kunnen toetsen aan rechtsopvattingen, al blijft dit zelfkritisch vermogen ongelijk verdeeld. Dat vermogen vergt wel training.