Opinie Bewaar

'Lucebert onderbouwde jeugdzonde met overtuigd racisme'

De biografie over Lucebert door Wim Hazeu
De biografie over Lucebert door Wim Hazeu © ANP

Onlangs verscheen de biografie over de beroemde kunstenaar Lucebert. Hij was een van de zogeheten Vijftigers uit de vorige eeuw, de groep kunstenaars en wereldverbeteraars waartoe ook Karel Appel, Corneille en Hugo Claus behoorden.

En wat blijkt nu? De gevierde schilder en dichter Lucebert heeft zich volgens zijn biograaf Wim Hazeu in 1943 geheel vrijwillig aangemeld bij de in die tijd in Nederland zeer gehate en gevreesde nationaalsocialistische Arbeitseinsatz. Het was een schok voor de vele bewonderaars die Lucebert heeft. Zij dachten altijd dat hij zoals veel mannen van zijn leeftijd gedwongen tewerk was gesteld in nazi-Duitsland.

Volgens veel fans van Lucebert moeten we de devote verering voor Hitler tussen 1943 en de capitulatie in 1945 afdoen als een jeugdzonde. Hij was net twintig en zijn werk is toch zo mooi! Dus laten we zijn zonde niet groter maken dan hij was. Dat zou allemaal een beetje waar zijn als we spreken over een zonde vlak voor of in het begin van de oorlog.

Was hij in het begin van de oorlog vrijwillig gegaan, dan zou je kunnen spreken van een jeugdzonde. Maar hij koos pas in 1943 voor geheel vrijwillige ­Arbeitseinsatz. Toen was het grootste deel van de Nederlandse Joden al uit het Amsterdamse straatbeeld gedeporteerd, toen was voor de gemiddelde Nederlander meer dan duidelijk wat de nazi's met hun terreur nastreefden: het wegwerken van alle ­Joden.

Hitler
Kortom, Lucebert wilde in 1943 maar al te graag zijn bijdrage ­leveren aan het streven van Hitler om Europa Judenfrei te maken. Hij koos voor steun aan Hitler op bijna hetzelfde moment dat de pleegouders van mijn broer, simpele boeren uit het Friese dorpje Oudega, zich afvroegen wat zij konden doen.

Lucebert zal hoogstens angst hebben gehad dat zijn leugens en rabiate teksten openbaar zouden worden

Oké, Jelle en Jeltje de Vries waren ietsje ouder dan Lubertus Jacobus Swaanswijk, woonden ver weg van het Mokum waar het naziregime zeer tastbaar huishield, maar zij wisten al wel dat de nazi's schoften en misdadigers waren en Joden bedreigden met uitroeiing.

Toen het verzet in Balk het boerenechtpaar vroeg of het iets wilde betekenen, moesten ze even nadenken. Jelle twijfelde, Jeltje niet, maar na ampel beraad besloten ze toch maar hun kleine boerderij open te stellen voor bedreigde 'Joden-mensen'.

Ook weer op nagenoeg hetzelfde moment stuurde Lucebert ongetwijfeld literair prachtige brieven naar zijn geliefde over diezelfde, in zijn ogen vermaledijde Joden.

Overtuigd racisme
In de beste traditie van het klassieke 19de-eeuwse antisemitisme schreef hij 'Eerst wanneer alle Germaansche stammen verenigd zijn, zal de Jood geen gelegenheid hebben bloed tegen gelijk bloed op te zetten.' Dit ondertekende hij in 1944 ook nog met Heil Hitler. In 1944 zaten mijn ouders en mijn broer gelukkig al ondergedoken bij het Friese echtpaar om als Jood te ontkomen aan moord door Hitlers vazallen.

Ook al was Lucebert net twintig, hij onderbouwde zijn jeugdzonde met overtuigd racisme. Sommigen van zijn fans prijzen hem dat hij na de oorlog 'deugde'.

Alsof er buiten de weduwe Rost van Tonningen een nazi-aanhanger was die na de oorlog nog teksten produceerde als deze van Lucebert: 'De Joodse sjacherige zwetsaard heeft ons Nederduitsers erg, erg besmet.... laf en alleen beducht en belust op materiële goederen, niets geen ideaal, geen religie, geen hoop en verlangen.'

Mijn vader was een bange man, zei de dochter van Lucebert als reactie op de onthullingen over zijn oorlogsverleden. Zijn dochter heeft dat recht.

Toch ben ik zo vrij te denken dat hij anders bang was dan mijn ouders en hun onderduikverschaffers. In Friesland leefden ze bijna anderhalf jaar met de dagelijkse angst van verraad en alle gevolgen van dien. Lucebert zal hoogstens angst hebben gehad dat zijn leugens en rabiate teksten openbaar zouden worden.