Opinie Bewaar

'Inwoners worden vergeten bij geloof in slimme stad'

'Inwoners worden vergeten bij geloof in slimme stad'
© Floris Lok

Het geloof in een 'smart city' waarin computers oplossingen voor stedelijke problemen produceren, gaat voorbij aan het belang van zijn inwoners, dat stelt Michiel de Lange.

Spel prikkelt mensen tot actief meedoen

Michiel de Lange

Is mediawetenschapper, mede-oprichter van The Mobile City en onderzoeker in project The Hackable City

Digitale mediatechnologieën zijn niet meer weg te denken uit ons leven in de stad. Mobiele interfaces, draadloze netwerken, navigatiesystemen, chipkaarten, cameratoezicht, sensoren, een veelvoud aan schermen, big data en slimme algoritmes sturen hoe wij werken, reizen, wonen, onze vrije tijd besteden en elkaar ontmoeten.

De vervlechting van de digitale en fysieke wereld is het vertrekpunt van plannen voor de 'smart city'. Gemeenten, technologiebedrijven en kennisinstellingen proberen met 'slimme' technologieën stedelijke processen efficiënter te organiseren en problemen op te lossen op het gebied van energie- en watervoorziening, transport en logistiek, gezondheid, veiligheid, welzijn en milieu. De hoop is dat de kwaliteit van leven er door vooruit gaat en het het bestuur van de stad verbetert.

Dat is een lovenswaardig streven. Maar zonder alle initiatieven onder deze noemer over één kam te scheren, valt er behoorlijk wat op zulke visies aan te merken.

Onduidelijkheid
Vaak is nauwelijks duidelijk wie of wat werkelijk slim is in de smart city. Meestal niet degenen voor wie al die hightechoplossingen bedacht worden. In vroege, nogal extreme voorbeelden als Masdar in de Arabische Emiraten of Songo in Zuid-Korea is geen enkele actieve rol weggelegd voor slimme burgers bij het vormgeven van hun stad. Niet zíj worden er beter van, maar de bestuurders en het bedrijfsleven.

Het onderliggende idee van stedelijkheid is eenzijdig. De smart city roept modernistische beelden op van beheersing, efficiëntie, controle. Kortom, een ontkenning of zelfs bedreiging van het rommelige, onvoorspelbare en improviserende karakter dat de stad zijn charme geeft en zelfs noodzakelijk is voor het samenleven in een veelzijdige maatschappij.

Technologie staat niet voor alles
In de smart city wordt technologie als oplossingsmachine gepresenteerd. Maar veel vraagstukken in deze complexe wereld zijn uiterst weerbarstig en het is naïef te denken dat de oplossing komt van technologische interventies. Technologisch gedreven oplossingen kunnen bijwerkingen hebben die averechts of pervers uitpakken. Wat voor een burger goed werkt, kan voor de samenleving ongunstig zijn. Een slimme parkeerapp die in real-time vrije parkeerplaatsen toont kan tot meer autoverkeer leiden als mensen minder lang hoeven zoeken naar een plekje voor hun voertuig.

Verontrustend is dat technocratische benaderingen van stedelijke kwesties onder het mom van rationele beheersing de politieke angel haalt uit potentieel ingrijpende beslissingen. Steeds maar weer nieuwe technologische oplossingen voor bijvoorbeeld mobiliteitsvraagstukken neutraliseren het publieke debat over wat voor stad wij met elkaar willen. Hoe wenselijk is het uitbesteden van beslissingsbevoegdheid aan gecomputeriseerde systemen waarin algoritmes de beslissingen nemen?

Zinvol
De vraag is hoe wij op een werkelijk zinvolle manier richting kunnen geven aan de toenemende invloed van digitale technologieën en mediacultuur in het stedelijk leven. Het is in dat opzicht hoopvol dat een groeiend aantal steden zoekt naar toekomstscenario's die niet slimme technologie, maar slimme stedelingen centraal stellen.

Een krachtig alternatief is dat van de 'hackable city'. Deze term verwijst naar overeenkomsten tussen oorspronkelijke hackers - computerhobbyisten die betere software voor bestaande machines schreven en met elkaar en de wereld deelden - en de hedendaagse doe-het-zelvers die met beperkte middelen innovaties aandragen voor de stad. Met digitale media kunnen ze allerlei stedelijke infrastructuren, systemen en diensten in hun voordeel ombuigen, omzeilen of zelf beginnen. Te denken valt aan coöperatieve werkvormen, zelfbouw, het gezamenlijk meten van de luchtkwaliteit en het organiseren van collectieve voorzieningen, van verzekeringen tot energieopwekking tot gezondheidszorg.

Hackable city
Dat hacken gaat over de vraag hoe je met digitale media kwesties van algemeen belang publiek maakt en burgers betrekt bij hun leefomgeving en ze hun handelingsvermogen (terug)geeft. De werkelijk participatieve stad is een hackable city.

Een ander toekomstbeeld is dat van de 'playful city'. Het inzetten van spelelementen om mensen op uiteenlopende manieren bij hun stad te betrekken staat in de kinderschoenen. Spel prikkelt mensen in allerlei doelgroepen tot actief meedoen en biedt handelingsperspectieven. In een veilige omgeving kunnen spelers experimenteren en oefenen zonder al te ernstige gevolgen. Sommige spelvormen bieden inzicht in regels, procedures en parameters, andere stimuleren spelers om in teamverband strategieën te ontwikkelen en onderling vertrouwen op te bouwen. Van competitie, strategie, rollenspel tot behendigheidsspellen, spel doet een beroep op de creativiteit, innovatiekracht en het leervermogen. Het lijkt een veelbelovende manier om de 'slimheid' van burgers aan te spreken en verder te versterken. De werkelijk slimme stad is een speelse stad.

Wilt u reageren op dit artikel? Dat kan! Scroll (een beetje) naar beneden om een reactie te plaatsen.