Opinie Bewaar

'Het referendum verstoort de toetsing van de sleepwet'

Het is goed denkbaar dat het ongericht verzamelen van telecomgegevens in strijd is met Europese regels
Het is goed denkbaar dat het ongericht verzamelen van telecomgegevens in strijd is met Europese regels © ANP

Een referendum is niet het geëigende instrument om de invoering van de 'sleepwet' aan de kaak te stellen, schrijven Nico van Eijk en Egbert Dommering.

Dit jaar is de nieuwe Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten aangenomen. Deze wet wordt ook wel de sleepwet genoemd, omdat het de Algemene Inlichtingen en Veiligheidsdienst zeer ruime bevoegdheden geeft al het telefoon- en internetverkeer van burgers te volgen, te verzamelen en te bewerken - zoals vissers een sleepnet gebruiken om zo veel mogelijk vis te vangen.

Er bestaan bij belangenorganisaties plannen deze wet door de rechter te laten toetsen en een aantal enthousiaste studenten is een campagne gestart om een referendum te houden om de invoering van deze wet tegen te houden. Wij vinden het eerste een goed idee en het tweede een slecht idee.

Hoge eisen
Het is niet uitgesloten dat de wet op verschillende punten in strijd is met het EU-verdrag, het EU Handvest en het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Zo is in de wet het massaal verzamelen, bewaren en bewerken van gegevens met onvoldoende waarborgen omkleed. Ook voldoet het toezicht niet aan de Europese normen.

Zowel het Europees Hof als het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft de afgelopen jaren duidelijk gemaakt dat er hoge eisen aan het het bespieden van burgers worden gesteld.

Dat is begrijpelijk; het is een zeer grote inbreuk op de persoonlijke vrijheid.

Terrorisme is geen tijdelijke zaak, het is op veel punten zelfs een substituut voor de reguliere oorlog geworden. Bij oorlog hoort doorgaans een burgerlijke uitzonderingstoestand waarbij de vrijheidsrechten van de burgers worden beperkt, maar dat zou nu wel eens een permanente toestand kunnen worden.

De burgerlijke uitzonderingstoestand die Frankrijk heeft ingesteld na de aanslag in Parijs van 2015, is nog steeds van kracht.

Verzameldrift
Tijdens de parlementaire behandeling hebben wetenschappers herhaaldelijk voor dit gevaar gewaarschuwd. Door het massale karakter van de verzameldrift (het sleepnet) dreigen steeds meer onschuldige burgers een 'bijvangst' van het op zichzelf noodzakelijke veiligheidsbeleid te worden.

De regerend politieke coalitie (over dit punt eensgezind) heeft niet willen weten van een fundamentele aanpassing van de wet om aan deze bezwaren tegemoet te komen. Binnen de Europese rechtsorde en de scheiding van machten is het dan aan de nationale en straks wellicht aan de Europese rechters om de grens te stellen om de vrijheden van de burgers te beschermen.

Een referendum is daarvoor niet het geëigende instrument, temeer daar een raadgevend referendum steeds meer een bindend karakter begint te krijgen, omdat zij de volkswil vertegenwoordigt.

Het Oekraïneverdrag en de brexit zijn hiervan concrete voorbeelden. Het referendum negeert de uitgangspunten van de parlementaire democratie en de machtenscheiding. Er zijn bovendien bijkomende grote risico's.

Opportunistische gedachte
Sommige voorstanders van een referendum over de sleepwet hebben de opportunistische gedachte dat een koppeling aan de komende gemeenteraadsverkiezingen het noodzakelijke quotum voor het kunnen organiseren van een referendum veiligstelt.

Maar zij vergeten dat dan allerlei aan de gemeenteraadsverkiezingen deelnemende partijen het referendum voor eigen doeleinden kunnen gaan claimen.

De te eenvoudige ja/nee-vraagstelling en de vele beïnvloedingstechnieken via sociale media kunnen dan tot het tegenovergestelde leiden van wat de initiatiefnemers voor ogen hadden. Een referendum kan zo een stoorzender worden bij de noodzakelijke rechterlijke toetsing van de wet aan het Europese recht.

Lees ook: Initiatiefnemers referendum willen meer handtekeningen