Opinie Bewaar

'Havenbedrijf negeert omslag naar duurzame energie'

Benzine-­opslag in de haven van Amsterdam, de grootste benzine­haven ter wereld.
Benzine-­opslag in de haven van Amsterdam, de grootste benzine­haven ter wereld. © Ton Koene/HH

De overgang van fossiele naar duurzame energie gaat waarschijnlijk veel sneller dan het Amsterdamse Havenbedrijf denkt. Daarmee loopt de gemeente grote risico's, waarschuwt Rens van Tilburg.

Het Amsterdamse stadsbestuur wil een fossielebrandstofvrije stad: het gaat de banden met de fossielebrandstofsector op termijn verbreken. Een gepaste reactie op een verzoek, nu een jaar geleden, van een groep ondernemers, hoogleraren, studenten en bekende Amsterdammers. Gepast, want zoals De Nederlandsche Bank (DNB) recent stelde: voor de Nederlandse economie is haast geboden bij de transitie naar een duurzaam energiesysteem. Nederland is namelijk kwetsbaar vanwege de energie-intensieve manier waarop wij ons geld verdienen.

Kwetsbaar
Ook Amsterdam is kwetsbaar. In deze stad rijden de trams op groene stroom, maar is de gemeente ook voor honderd procent eigenaar van de grootste benzinehaven ter wereld en de tweede kolenhaven van Europa. Helaas is het college net op dat punt minder ambitieus. De coalitie van VVD, D66 en SP schrijft: 'Wij benutten onze rol om de noodzakelijke verandering te bewerkstelligen echter wij vertrouwen met name op de innovatiekracht en verantwoordelijkheid van de markt om de transitie naar de fossielebrandstofvrije economie te realiseren.'

Rens van Tilburg

Econoom, lid van het Sustainable Finance Lab en onderzoeker bij Stichting Onderzoek Multinationale Ondernemingen.

Hiermee levert het gemeentebestuur de stad uit aan 'de markt'. Is dat de manier om een van de ingrijpendste transitie waar de wereld ooit voor heeft gestaan zonder kleerscheuren te doorstaan? Wie gelooft er na alles wat de afgelopen twintig jaar is gebeurd nog zonder aarzeling in de zegeningen van de markt?

Marktfalen
Marktwerking is een prachtig mechanisme in een situatie van transparantie en gelijkwaardige competitie. Dan leidt het tot de beste producten tegen de laagste kosten, de beste aanwending van schaarse middelen. Alleen: de omstandigheden waaronder de markt goed kan werken zijn heel schaars. De energiemarkt is bij uitstek imperfect.

Zoals de Britse econoom Lord Nicholas Stern het stelt: 'Klimaatverandering is het resultaat van het grootste marktfalen dat de wereld ooit gezien heeft.' Van een 'vrije' markt is in de energiemarkt geen sprake, verstoord als die is door hoge subsidies voor fossiele brandstoffen. Volgens het IMF wordt er jaarlijks 544 miljard dollar subsidie aan fossiele brandstoffen besteed, tegenover 101 miljard dollar voor duurzame energiebronnen. In Nederland gaat het om 5,4 miljard euro per jaar.

Klimaatafspraken
Als regeringen serieus werk maken van de klimaatafspraken van Parijs, gaan die verstorende subsidies voor fossiele energie op de helling en komt er een serieuze heffing op de uitstoot van koolstofoxiden. Dat zal de fossiele energiemarkt ernstig in de problemen brengen.

Wat betekent dat voor het verdienmodel van de Amsterdamse haven? Veel grote aandeelhouders zoals pensioenfondsen en verzekeraars vragen beursgenoteerde ondernemingen tegenwoordig aan te geven hoe zij winstgevend kunnen blijven als klimaatverandering binnen de perken blijft.

De Amsterdamse haven heeft zo'n stresstest niet uitgevoerd; het zogenoemde carbon bubblescenario waarvoor DNB onlangs de banken en pensioenfondsen waarschuwde. Daarin verdampen investeringen in fossiele brandstoffen en afgeleide industrieën omdat die brandstoffen niet meer verbrand mogen worden.

Op markten kunnen prijzen ver en lang uit evenwicht raken. Wanneer overheden niet sturen, hollen markten maar al te vaak vrolijk hun ondergang tegemoet. Dat heeft alles te maken met de kortetermijnoriëntatie van veel markten en ondernemingen. Waarom zouden de bestuurders van de Amsterdamse haven zich druk maken over een radicale energietransitie als er nu nog prachtige resultaten te behalen zijn met fossiele brandstoffen?

Niet de huidige havenbestuurders, maar de Amsterdammers zitten over een paar jaar op de blaren.

Eigenbelang
Eigenbelang en kortetermijndenken spelen markten vaak parten, net als falend risicomanagement. Onderzoek van het Britse Carbon Tracker laat zien dat bedrijven in de fossiele sector systematisch de risico's onderschatten die aan hun investeringen kleven en de toekomstige vraag naar fossiele brandstoffen overschatten.

Het Amsterdams Havenbedrijf gaat uit van een transitie op wel héél lange termijn, waarbij pas vanaf 2030 de fossiele goederenstromen afnemen. In datzelfde jaar voorziet men nog steeds volop kolenoverslag. In Rotterdam zien we hetzelfde beeld.

Op de vraag wat er moet gebeuren in het licht van een fossiele economie die afkalft na het klimaatakkoord van Parijs, zegt de directeur van het havenbedrijf: "Zo'n vaart zal het niet lopen." Het doet denken aan Kenneth Olsen, oprichter van Digital Equipment Corp, die in 1977 geen enkele reden zag om een computer in huis te hebben.

Het recente faillissement van Peabody Energy, het grootste Amerikaanse kolenbedrijf, en de ineenstorting van de aandelen van veel andere kolenbedrijven zijn een waarschuwing.

De energietransitie is een zich steeds versnellende, en niet een lineaire transitie. In 2007 voorspelde het Internationaal Energie Agentschap dat de wereldwijde capaciteit van zonne-energie in 2014 zou zijn verdubbeld tot twintig GigaWatt. Die grens werd echter eind 2008 al doorbroken. In 2014 stond de teller op 170 GigaWatt!

Waarschijnlijk wordt ook nu de toekomstige vraag naar fossiele energie stevig overschat en de opkomst van duurzame energie en de risico's van stranded assets ernstig onderschat. Dat is een reëel risico voor de Amsterdamse haven en de stad Amsterdam. Niet de huidige havenbestuurders, maar de Amsterdammers zitten over een paar jaar op de blaren.

Als straks blijkt dat het Havenbedrijf zat te slapen, draait de gemeente op voor de kosten. Als de fossielebrandstofklanten van de haven failliet gaan en havengrond vervuild achterlaten: idem. Als havenwerknemers massaal werkloos worden doordat het fossielebrandstofcomplex iets sneller instort dan gedacht: idem.

Overheden moeten de leiding nemen op basis van een langetermijnvisie op de energietransitie. Anders doet alleen de markt zijn werk.

Dit artikel kwam tot stand met medewerking van Jan Terlouw en Arnold Heertje.