Opinie Bewaar

'De gentrificatie in Amsterdam is een proces van uitsluiting'

Nieuwbouw in Amsterdam-Noord. Ook in dit stadsdeel rukken de middeninkomens op, ten koste van de lagere
Nieuwbouw in Amsterdam-Noord. Ook in dit stadsdeel rukken de middeninkomens op, ten koste van de lagere © Jean-Pierre Jans

De gentrificatie van Amsterdam wordt ten onrechte gezien als een spontaan proces, schrijft onderzoeker Cody Hochstenbach. Het is een politieke keuze.

Slechts enkele jaren geleden was 'gentrificatie' nog een obscure, academische term in Nederland. Dat is nu wel anders. Zeker in Amsterdam. De term is inmiddels volledig ingeburgerd in de journalistiek, de (lokale) politiek en het publieke debat. Gentrificatieprocessen hebben zich als een olievlek over de stad verspreid.

De toegankelijkheid en de betaalbaarheid van de Amsterdamse woningvoorraad staan onder druk. Op de koopwoningmarkt zijn de prijzen explosief gestegen.

Uit gegevens van het Centraal Bureau voor de Statistiek blijkt dat de gemiddelde verkoopprijs van bestaande koopwoningen in Amsterdam als geheel in 2013 nog op 256.000 euro lag, maar in 2016 was gestegen tot 359.000 euro. Een stijging van ruim een ton in drie jaar tijd.

Nieuwkomers moeten zich flink in de schulden steken om een plekje te bemachtigen.

Dan is er de corporatiesector. Cijfers van de dienst OIS van de gemeente Amsterdam laten zien dat alleen al van 2011 tot 2016 de corporatievoorraad met bijna 9000 woningen is afgenomen. Er is de afgelopen jaren vooral ingezet op de verkoop van corporatiebezit, veelal in centrale stadsdelen.

Onterecht
Dit woonbeleid heeft actief bijgedragen aan de sociaaleconomische opwaardering van oude stadswijken in de negentiende- en vroeg twintigste-eeuwse gordel rond het centrum.

Het is dan ook onterecht dat gentrificatie vaak wordt gezien als een spontaan en bottom-upproces. Steden wanen zich in een constante ­internationale concurrentieslag om talent en kapitaal. Dit zou de enige route naar een economisch rooskleurige toekomst zijn.

Denk hierbij ook aan de moeite die gedaan wordt om Londense bedrijven aan te trekken met de brexit op komst. Gentrificatie wordt daarbij ingezet als beleidsinstrument om de stad te vormen naar de voorkeuren van de nieuwe middenklasse.

Waterbedeffect
Verkoop, liberalisering en geringe verhuismobiliteit (door een gebrek aan alternatieven en vergrijzing) leiden tot een sterke afname van het aanbod van reguliere corporatiewoningen.

Tussen 2007 en 2015 is het jaarlijks aantal nieuwe toewijzingen via Woningnet 36 procent afgenomen. Dit treft vooral nieuwkomers en huishoudens die genoodzaakt zijn te verhuizen, bijvoorbeeld door veranderingen in gezinssamenstelling of arbeidsmarktpositie.

Cody Hochsten­bach

Hochsten­bach verdedigt vandaag aan de UvA zijn proefschrift over gentrificatie en ongelijkheid.

Ook ruimtelijk tekenen de effecten zich duidelijk af. Lage inkomensgroepen verhuizen in toenemende mate naar regiogemeenten als Almere en Purmerend. Binnen de gemeentegrenzen ontstaan sterkere armoedeconcentraties in buurten aan de randen van de stad. Dit raakt aan een belangrijk punt: gentrificatie verhelpt armoede niet, maar verschuift haar. Uit het zicht van de middenklasse. Een waterbedeffect.

Als tegenwerping wordt vaak de vraag gesteld wat het alternatief zou zijn. Moet de stad tot een nieuw Detroit verworden? Moet de stad dan arm blijven? There is no alternative. Dit is echter een valse tegenstelling: het is niet óf gentrificatie óf neergang.

Bovendien zit in deze tegenstelling de aanname dat opwaardering positief uitpakt voor de stad als geheel en voor de middenklasse. Hier kunnen steeds grotere vraagtekens bij geplaatst worden.

Juist de talenten worden geraakt
Vanwege de hoge prijzen zijn het allang niet meer alleen de laagste inkomens die de klappen van gentrificatie krijgen. Middeninkomens, net afgestudeerde starters en andere groepen die naar de stad komen om carrière te maken, worden ook geraakt. Steeds harder. En dat zijn juist de talenten die de gemeente zegt zo graag aan te willen trekken.

Gentrificatie is uiteindelijk een proces van uitsluiting en ongelijkheid. De valse keuze tussen óf gentrificatie óf achteruitgang belemmert de zoektocht naar manieren om stedelijke ontwikkeling wel op sociaal rechtvaardige wijze vorm te geven. Zoals het realiseren van een werkelijk betaalbare huurvoorraad, toegankelijk voor een breed publiek.

De vraag wie toegang heeft tot betaalbare woonruimte, en daarmee de stad, is uiteindelijk een politieke keuze, geen natuurkundige of economische wetmatigheid.