Opinie Bewaar

'Burgemeesters spelen voor sheriff'

Edwin Wagensveld van de anti-islambeweging Pegida wijst tijdens een demonstratie in Amsterdam naar een hakenkruis. De gemeente Amsterdam had nazisymbolen verboden.
Edwin Wagensveld van de anti-islambeweging Pegida wijst tijdens een demonstratie in Amsterdam naar een hakenkruis. De gemeente Amsterdam had nazisymbolen verboden. © Robin Utrecht/ANP

Burgemeesters doen alsof ze boven de wet staan en nemen het recht in eigen hand, schrijft John Jansen van Galen.

Sinds de onlangs overleden politi­coloog Benjamin Barber het idee verspreidde dat burgemeesters de wereld zouden moeten regeren (zij kennen immers 'de feiten'!), ontpopten zij zich meer en meer als mannetjesputters en bestuurlijke krachtpatsers.

Zo verbood burgemeester Hubert Bruls (CDA) van Nijmegen verdachte vreemdelingen het asielzoekerscentrum nog te verlaten, terwijl zijn collega Jos Heijmans van Weert (D66) hun een avondklok oplegde.

Beiden beriepen zich daarbij op de openbare orde in hun gemeente, maar dat geeft hun niet het recht om op eigen houtje over te gaan tot dergelijke vormen van vrijheidsberoving. Daartoe is alleen de rechter bevoegd, maar daarvan zegt Heijmans (een sieraad voor zijn partij): "Dat interesseert mij niet."

Toen in Veldhoven een betoging dreigde tegen een congres van Eritrese regeringsgezinde jongeren verbood burgemeester Jack Mikkers uit hoofde van de openbare orde dat congres, in plaats van het, zoals zijn wettelijke plicht is, te beschermen tegen de aanstormende betogers.

En in Emmen werd het clubhuis van motorclub No Surrender op grond van aanwijzingen voor drugsgebruik op last van locoburgemeester Bouke Arends tot de grond toe afgebroken zonder dat daar, zoals het hoort, een rechter aan te pas kwam.

Een 'linksgekkie'
Verontrustend in al deze gevallen is niet alleen dat burgemeesters zich gedragen als sheriffs die boven de wet staan, maar vooral dat ze daarmee veel bijval oogsten. Dat is nog eens krachtdadig bestuur! Die 'luisteren' nog eens naar 'de mensen'!

En na het in de media luid opklaterende applaus van de burgerij wagen raadsleden zich niet aan kritische vragen, want voor je het weet sta je te boek als een softie, een 'linksgekkie' en een 'deugmens'. Het voortvarende optreden van de burgemeester kan dan wel illegaal zijn geweest, het effect ervan was toch maar in het belang van de gemeenschap. Niet dan?

De Groningse hoogleraar algemene rechtswetenschap Jan Brouwer vergelijkt zulke gezagsdragers in Trouw met president Jahya Jammeh van Gambia, die bij verkiezingen verslagen werd, maar niettemin aanbleef omdat dit in het belang van het land zou zijn.

En aan deze pijnlijke vergelijking ontkomt ook onze eigen, na zijn optreden als Zomergast in een wolk van ­algemene adoratie zwevende, burgemeester Eberhard van der Laan niet.

Toen Pegida in Amsterdam wilde demonstreren en daarbij een hakenkruisvlag wilde meevoeren, verbood Van der Laan dit, hoewel het niet tot zijn bevoegdheden behoort zich te bemoeien met de inhoud van een betoging. Hij overschreed daarmee de grondwettelijke bepaling die aan eenieder gelijke vrijheid van openbare meningsuiting garandeert.

De rechter oordeelde achteraf bovendien dat die gehate vlag, in ieder geval in samenhang met andere politieke symbolen, wel degelijk toelaatbaar was geweest in een demonstratie. Een prettig gezicht had het niet opgeleverd, dat is waar, maar vrijheid is nu eenmaal niet altijd gezellig.

Juridische haarkloverij
'Bestuurders miskennen de inhoud van het recht en misbruiken hun macht,' betoogt Brouwer. 'De overheid treedt met regelmaat buiten de kaders van de rechtsstaat, die zij zelf heeft gecre­ëerd.' En, vraagt hij zich af, als bestuurders zich niet houden aan fundamentele regels: 'Wat moeten hun burgers dan wel niet denken?'

Een prettig gezicht had het niet opgeleverd, dat is waar, maar vrijheid is nu eenmaal niet altijd gezellig

Dat is een cruciaal punt: de genoemde bestuurders gaven een voorbeeld van het recht in eigen hand nemen en kwamen daarmee onder luid applaus weg. Mag de burger dan de wet niet ook aan zijn laars lappen?

Allicht dat iemand dit allemaal juridische haarkloverij zal vinden (waar gehakt wordt vallen nu eenmaal spaanders), maar de grenzen die hier werden overschreden zijn de grenzen van de rechtsstaat en van de scheiding der machten, die ons dierbaar moeten zijn omdat ze het fundament vormen van onze democratie.

Als overheidsfunctionarissen zichzelf wederrechtelijk bevoegdheden toe-eigenen, geven ze er blijk van het niet zo nauw te nemen met die democratische beginselen.

En het ergste is: dat gebeurt met de verklaarde, of op zijn best stilzwijgende, instemming van media en volksvertegenwoordigers.