Plus

Zware pijnstillers doen hun werk, maar verslaving dreigt

Het gebruik van heel krachtige pijnstillers is in Nederland fors gestegen. Dat lijkt niet te leiden tot meer sterfgevallen, wel tot meer afhankelijkheid en overdosissen.

Oxycodon, een zware, opioïde pijnstiller met een werkzame stof die erg op heroïne lijkt, is een populaire pilBeeld ANP

Niemand hoeft Wim van den Brink (Hilversum, 1952) te vertellen wat chronische pijn is. De emeritus-hoogleraar verslavingszorg heeft al meer dan vijftig jaar rugklachten. "De ernst is 4 tot 5 op een schaal van 10," zegt hij. "Het is een onderdeel van me geworden, maar ik kan er goed mee leven. Als de pijn te zwaar wordt, neem ik paracetamol, eventueel in combinatie met ibuprofen."

Soms was de pijn vanwege een hernia echter zo hevig dat hij oxycodon gebruikte, een zware, opioïde pijnstiller met een werkzame stof die erg op heroïne lijkt. Het middel werkt pijnstillend, maar kan vanwege euforische gevoelens ook verslavend zijn. Oxycodon werkt in ­hogere doseringen ook op het ademhalings­centrum in het brein: wie te veel gebruikt, stopt met ademen, raakt in coma en kan overlijden.

Dat gevaar liep Van den Brink niet. "Ik vond het een verschrikkelijk middel," zegt hij. "Het haalde de scherpe kantjes af van de pijn, maar ik werd er misselijk en duizelig van. Ik gebruikte het zo min mogelijk."

Pijnloos de norm
Toch is oxycodon een populaire pil. In Nederland is het aantal gebruikers fors gestegen. Tien jaar geleden gebruikten 100.000 Nederlanders oxycodon, nu zijn dat er 500.000, van wie zo'n 10 procent het middel chronisch slikt. Ook het gebruik van minder zware opioïde pijnstillers als tramadol en codeïne is de laatste jaren gestegen (zie graphic). Ze worden door artsen voorgeschreven voor veel klachten, zoals tand-, rug- en wondpijn.

"Vroeger was de gedachte dat je flink werd van pijn," zegt Van den Brink. "Het hoorde erbij. Sommigen dachten zelfs dat pijn je dichter bij het lijden van Christus bracht, maar dat idee is inmiddels overgewaaid."

Pijnloos is nu de norm. Niet alleen omdat ziekenhuizen door de Inspectie van Gezondheidszorg en Jeugd onderling worden vergeleken op adequate pijnbestrijding, maar ook omdat mensen na een operatie met het oog op kostenbesparing sneller naar huis worden gestuurd. Met sterkere pijnstillers daalt de kans op een heropname.

Prince
In de Verenigde Staten vormen oxycodon, het honderd keer sterkere fentanyl en het nog sterkere carfentanil - in de diergeneeskunde gebruikt om olifanten te verdoven - een groot probleem voor de volksgezondheid. De opioïde pijnstillers worden door 38 procent van de Amerikanen gebruikt - tegenover 12 procent in Nederland - met als gevolg veel verslavingen en overdosisdoden.

Dagelijks sterven er in de Verenigde Staten 170 mensen aan een overdosis opiaten, die grotendeels door artsen zijn voorgeschreven. Jaarlijks gaat het om 62.000 doden, bijna 200 per miljoen inwoners. Muzikant Prince is de bekendste fentanyldode.

Tijdens het Jaarsymposium Verslaving, op 13 december in Pakhuis de Zwijger, maakte Van Den Brink de balans op voor Nederland. De hoogleraar concludeert dat er in Holland geen 'Amerikaanse toestanden' zijn: er is geen sprake van een verslavings- of overdosisepidemie.

Wim van den Brink

Emeritus hoogleraar verslavingszorg aan het ­Amsterdam UMC stond aan de basis van de ­verstrekking van heroïne op medisch voorschrift.

CV
- Geboren 16 april 1952, ­Hilversum
- Studie geneeskunde, Vrije Universiteit
- Vervangende dienstplicht in psychiatrische instelling ­Bennebroek
- Studie psychiatrische ­epidemiologie, Groningen
- Promotie persoonlijkheidsstoornissen, 1989
- Hoogleraar verslavingszorg Universiteit van Amsterdam, 1992-2017.

Naar schatting overlijden er in Nederland jaarlijks niet meer dan 100 mensen, zes per miljoen inwoners, als gevolg van een overdosis opioïde drugs en pijnstillers. Het aantal verslavingen aan heroïne daalt al jaren en het aantal verslaafden aan opioïde pijnstillers is onbekend.

Moeten we ons zorgen maken over het toe­genomen gebruik?
"Het hangt ervan af hoe je ernaar kijkt. Enerzijds kun je stellen dat we mensen jarenlang te veel pijn hebben laten lijden, omdat we hun goedwerkende pijnstillers hebben onthouden. Anderzijds kun je stellen dat we nu meer en misschien wel te veel risico's nemen. Want als er 500.000 mensen zijn die via hun arts met oxycodon in aanraking komen, groeit natuurlijk ook de kans op verslaving."

Wat wijzen de verslavingscijfers uit?
"In de verslavingszorg zien we juist een daling van het aantal opiaatverslaafden, en er zijn geen aanwijzingen voor een stijging van het aantal overlijdensgevallen door die opioïde pijnstillers. Niks aan de hand dus, zou je zeggen."

"Maar er is de afgelopen tien jaar wel een stijging van het aantal opiaatintoxicaties waarvoor mensen naar het ziekenhuis moeten, van 200 naar 500. Ook lijkt er dit jaar een stijging van het aantal meldingen van opioïdevergiftiging bij het Nationale Vergiftigingen Informatie Centrum, van 753 naar ongeveer 850. Dat kan duiden op toename van de problematiek."

Hoe verslavend zijn die pijnstillers?
"Voor de gemiddelde mens die één keer oxycodon gebruikt voor pijnstilling, is de verslavingskans kleiner dan 5 procent, schat ik. Maar zoals bij alle verslavende middelen: het hangt ervan wie ze neemt, in welke dosering, en hoe lang."

Bron: SFK 2018Beeld Jet de Nies
Bron: EMCDDA, 2017Beeld Jet de Nies

"Mensen die al een andere verslaving hebben, raken ook sneller verslaafd aan deze pillen. Hetzelfde geldt voor mensen met een psychiatrische stoornis of heel vage lichamelijke klachten. Een andere stelregel is: hoe langer je een hoge dosering gebruikt, hoe groter de kans dat je verslaafd of lichamelijk afhankelijk wordt."

Wat is het verschil tussen verslaving en lichamelijke afhankelijkheid?
"Bij verslaving moet je echt zin hebben in het middel, er moet een diep verlangen zijn naar een roes, waardoor je steeds meer gaat gebruiken, met vaak ook negatieve effecten op de gezondheid en het sociale functioneren."

"Bij lichamelijk afhankelijkheid blijven mensen vaak dezelfde - soms forse - dosering gebruiken, omdat ze bang zijn dat anders de oorspronkelijke pijnklachten terugkomen. Of ze blijven slikken uit vrees voor ontwenningsverschijnselen; rillerigheid, spierpijn en zweten. Een cold turkey, zoals bij stoppen met heroïne."

Wegen de baten van die opioïde pijnstillers op tegen de risico's?
"Als je ze verstandig gebruikt wel, vind ik. En dat zullen veel mensen met hevige pijn met me eens zijn. Het is onzin om door de opkomst van die middelen een soort opioïdenfobie te krijgen. We moeten wel waakzaam zijn."

Wat betekent dat, waakzaam zijn?
"Dat betekent dat artsen die pillen in principe alleen kortdurend moeten voorschrijven. Als iemand ze langer dan een maand dagelijks gebruikt, moet een arts opletten. Dan is het vaak beter over te gaan op andere pijnstillers. Niet alleen stijgt dan de kans op verslaving of afhankelijkheid, ook de pijnstillende werking neemt vaak af, met het risico dat men nog meer gaat gebruiken."

Zijn de 50.000 chronische gebruikers van ­oxycodon allemaal lichamelijk afhankelijk?
"Ja, want ze zullen ontwenningsverschijnselen krijgen als ze ineens stoppen. Dat is een normale lichamelijke reactie bij chronisch gebruik. Met methadon en buprenorfine kunnen de meeste mensen er echter zonder ernstige ontwenningsverschijnselen van af. Dat is beter, want met name oudere chronische oxycodongebruikers vallen vaker en breken dan een heup, bijvoorbeeld. Ook gaan hun cognitieve functies en geheugen achteruit."

"Een kleiner deel van die 50.000 chronische gebruikers zal ook verslaafd zijn. Hoe groot dat deel is, weet ik niet. Dat zou je moeten onderzoeken op pijnpoli's. Daar kijken doorgaans geen verslavingsartsen mee, maar dat moet wel gebeuren om er goed zicht op te krijgen."

Bron: NVIC, UMC UtrechtBeeld Jet de Nies

Stijging overdosissen

Het aantal overdosissen door opioïde pijnstillers in Nederland stijgt. In 2017 is het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum (NVIC) van het UMC Utrecht daar 753 keer over geraadpleegd; vorig jaar, inclusief december, naar schatting 850 keer. Vooral oxycodon leidt tot meer problemen: van 280 naar zo'n 425. Er geldt geen meldplicht voor die intoxicaties, dus het werkelijke aantal ligt waarschijnlijk hoger.

Vanwege de gevaren geeft het OLVG de pijnstillende opiaten voor maximaal vier dagen mee aan patiënten. Patiënten krijgen het advies om eerst de huisarts te bezoe­ken voor een herhaal­recept volgt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden