Beeldende kunst

Zorgvuldig gebakken lucht van Piero Manzoni

In Schiedam en Los Angeles zijn nu grote tentoonstellingen te zien rond de jong gestorven Italiaanse kunstenaar Piero Manzoni, die furore maakte door zijn eigen poep in te blikken.

1961, Fondazione Piero Manzoni, Milano. ®Fondazione Piero Manzoni
Kunst - Manzoni in Schiedam Beeld Fondazione Piero Manzoni
1961, Fondazione Piero Manzoni, Milano. ®Fondazione Piero ManzoniKunst - Manzoni in SchiedamBeeld Fondazione Piero Manzoni

‘Your work is shit,” zou zijn vader op een dag hebben gezegd tegen de Italiaanse auto­didactische avant-gardekunstenaar Piero Manzoni. Manzoni antwoordde zijn vader, die directeur was van een fabriek waar vlees werd ingeblikt, met een gepast kunstwerk: hij blikte zijn eigen poep in. Hij fabriceerde negentig blikjes met een hoogte van 4,8 centimeter en een diameter van 6,4 centimeter. De netto inhoud was 30 gram, volgens het etiket. Daarop stond ook de verpakkingsdatum vermeld, mei 1961, en de prozaïsche titel in vier talen: Merda d’artista / Künstlerscheisse / Merde d’artiste / Artist’s Shit.

Manzoni exposeerde zijn gesigneerde en genummerde conservenblikjes bij Galleria La Tartaruga in Rome. Als verkoopprijs werd de dagprijs van het gewicht in goud aangehouden. Het even simpele als geniale achterliggende idee: álles wat een kunstenaar fabriceert, is kunst. En alles wat hij aanraakt, kan veranderen in goud.

Zero

Piero Manzoni (Soncino, 1933) studeerde rechten en filosofie, maar kunst vond hij veel interessanter. In 1956 exposeerde hij voor het eerst, in Milaan; bij die gelegenheid opperde hij de befaamde kathedraal roze te schilderen. Toen hij in 1957 in de Milanese Galleria Apollinaire twaalf blauwe doeken van de Franse kunstenaar Yves Klein zag hangen, die vrijwel identiek waren maar tegen uiteenlopende prijzen werden verkocht, zette hem dat op het spoor van de monochromie. Manzoni ging nog een stap verder; hij ging witte doeken maken, zonder verf. Hij drenkte stukken linnen in kaolien; door het droogproces ontstonden vervolgens sensuele kreukels en plooien en andere onvoorziene structuren – als vanzelf; het creatieve proces verdween aldus naar de achtergrond.

In 1958 toog Manzoni met zeventien van zijn witte werken naar Rotterdam, waar hij een tentoonstelling zou hebben in het Groothandelskantoor. Maar toen hij twee van zijn ‘achromes’ liet zien, wilden ze hem niet meer.

In Rotterdam ontmoette hij vervolgens Hans Sonnenberg, die bezig was met het oprichten van de ‘internationale tentoonstellingsgroep’ Zero (niet te verwarren met de gelijknamige Duitse beweging). In september 1958 opende alsnog zijn eerste Nederlandse tentoonstelling in de Rotterdamse Kunstkring; in het voorjaar van 1959 was zijn witte werk ook te zien in Den Haag.

Zoals het monochrome blauw van Yves Klein een jaar eerder een belangrijke inspiratiebron was voor Manzoni, waren zijn kleurloze doeken, die niets anders voorstelden dan zichzelf, dat voor Nederlandse kunstenaars als Jan Henderikse en Jan Schoonhoven. ‘Manzoni-reliëfjes’ noemde Schoonhoven de witte reliëfs van papier-maché die hij in 1958 maakte. Manzoni benoemde Schoonhoven vervolgens tot officieel ‘witter’; hij moest de achromes die zich in Nederland bevonden, bijwerken als ze verkleurden.

Oneindigheid
Manzoni produceerde een groot aantal achromes, die zich inmiddels in de collecties bevinden van musea als het MoMA, Tate en het Stedelijk Museum Amsterdam. In 1962 deed Manzoni mee aan de eerste museale presentatie van Zero in het Stedelijk; op Tentoonstelling nul presenteerde hij naast zes blikjes poep een cilinder waarin zich volgens het etiket een lijn bevond met een lengte van 1140 meter, die hij op 24 juni 1961 eigenhandig op een rol papier had gezet.

Om de oneindigheid en de grenzeloosheid uit te drukken maakte hij op een rol krantenpapier bij de drukkerij van Het Parool ook een lijn van 7 kilometer, en Manzoni had plannen voor een lijn van 40.000 kilometer – de omtrek van de wereld. Dat werk werd niet uitgevoerd, het enkele idee zelf volstond.

Manzoni zette zijn handtekening op naaktmodellen, vrienden en bekenden en gaf ze een certificaat van authenticiteit; ook Henk Peeters werd zo getransformeerd tot een door Manzoni gesigneerd kunstwerk. Manzoni timmerde taps toelopende kistjes en nodigde het publiek uit om plaats te nemen op de door hem als magisch betitelde sokkels – en aldus vanzelf een levend beeldhouwwerk te worden. Ook voor de wereld maakte Manzoni een sokkel, in het Deense stadje Herning. Wie zijn hoofd kantelt om de ondersteboven bevestigde letters op de roestige kubus te lezen, ziet de wereld op een voetstuk staan.

Manzoni verkocht met zijn adem gevulde ballonnen, deelde hardgekookte eieren uit waarin zijn vingerafdruk geprent stond en was van plan van zijn bloed een beeldhouwwerk te maken. Dat is er niet meer van gekomen. Manzoni overleed 6 februari 1963 aan een hartinfarct, hij was nog geen dertig jaar oud. Zijn overlijdensakte werd ondertekend door de Franse Fluxus­kunstenaar Ben Vautier en daarmee ook tot kunstwerk verklaard.

Vrijkomende gassen

De marktwaarde van Manzoni’s poep is sinds zijn dood exponentieel gestegen. Henk Peeters liet in 1991 bij Christie’s in Londen een blikje veilen dat hij van Manzoni had gekregen; het leverde ruim 100.000 gulden op. In december 2016 werd op een veiling in Milaan 275.000 euro betaald voor 30 gram kunstenaarspoep.

Terwijl het maar de vraag is of de blikjes daadwerkelijk zijn gevuld met Manzoni’s feces. Volgens sommige kenners is het onmogelijk; vanwege vrijkomende gassen zouden de blikjes dan allang moeten zijn geëxplodeerd. Familie van Manzoni zegt echter dat ze hem uit het toilet hebben zien komen.

Om aan alle onzekerheid een einde te maken, heeft de Franse kunstenaar Bernard Bazile in 1989 een van de blikjes in het openbaar geopend. Het mysterie werd er alleen maar grote door: in het blikje zat een tweede blikje, dat Bazile ongeopend liet. Maar de prijs die Bazile op zijn werk plakte was het dubbele van wat zijn galerist had betaald voor het blikje van Manzoni.

Manzoni in Holland: t/m 2/6 in Stedelijk Museum Schiedam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden