Zo stond Amsterdam stil bij de Bijlmerramp van 25 jaar geleden

Het is woensdag precies 25 jaar geleden dat in de Bijlmermeer het Israëlische vrachtvliegtuig van El Al op twee flats neerstortte. Amsterdam stond woensdag uitgebreid stil bij de ramp.

Aanwezigen bij de herdenking van de Bijlmerramp Beeld anp

Amsterdam heeft woensdagmiddag de Bijlmerramp herdacht. 25 jaar geleden stortte een El Al-vliegtuig neer op de flats Groeneveen en Klein-Kruitberg. Daardoor verloren 43 mensen het leven, onder wie de drie bemanningsleden van het vliegtuig.

In het bijzijn van zo'n 500 mensen, begon de herdenking rond 17.00 uur in het Cultureel Educatief Centrum in Zuidoost met een optreden van Mannenkoor Maranatha. Daarna spraken locoburgemeester Kajsa Ollongren en staatssecretaris Sharon Dijksma.

Volgens Ollongren moeten Amsterdammers 'het litteken van de Bijlmerramp samen dragen.' "Niet alleen de flats bleven gehavend achter. De pijn van die vreselijke dag kan niemand wegnemen," aldus Ollongren.

Zangeres Pearl Joan trad op, en ook het kinderkoor van basischool Crescendo, die Het Groeiend Monument voor de ramp heeft geadopteerd.

Een moeder die haar twee kinderen verloor tijdens de ramp, droeg een emotioneel gedicht voor, waarin ze haar kinderen vertelde dat het goed met haar ging.

De plechtigheid in het Cultureel Educatief Centrum had te lijden onder overvliegende vliegtuigen, die door het glazen plafond duidelijk zichtbaar waren. Het vliegverkeer boven Zuidoost werd echter stilgelegd tijdens het buitengedeelte van de plechtigheid.

Tijdens een stille tocht liepen honderden mensen naar Het Groeiend Monument, het monument voor de vliegramp. Daar vond een minuut stilte plaats, en legde onder meer locoburgemeester Ollongren een krans. Daarin werd ze bijgestaan door wethouder Eric van der Burg.

Ook de Iraëlische ambassade legde een krans, net als Schiphol, politie, brandweer en woningbouwvereniging Rochdale. Sharon Dijksma legde namens de Nederlandse regering een krans.

Hieronder leest u ons liveblog terug, met foto's, updates en persoonlijke verhalen.

Nadat ook individuele aanwezigen bloemen hebben gelegd bij het monument, is de herdenking van de Bijlmerramp 25 jaar geleden ten einde.

Omstanders leggen ook bloemen bij het monument Beeld Hanneloes Pen

Staatssecretaris Sharon Dijksma legt namens de Nederlandse regering een krans bij de herdenking van de Bijlmerramp. Ook locoburgemeester Kajsa Ollongren legt een krans, namens de gemeente Amsterdam.

Omdat het neergestorte vliegtuig van de Israëlische maatschappij El Al was, legt ook de ambassade van dat land een krans. Ook worden er kransen gelegd door de Royal Schiphol Group, woningbouwvereniging Rochdale, nabestaanden, de politie, de brandweer en werkgroep Vliegverkeer Bijlmermeer.

Kransen bij het monument Beeld Hanneloes Pen
Kajsa Ollongren legt een krans, met op de achtergrond Ed van Thijn Beeld Hanneloes Pen

Er wordt een minuut stilte gehouden bij het monument, om de slachtoffers te herdenken.

Omstanders van de herdenking Beeld Hanneloes Pen

De namen van de 43 slachtoffers van de Bijlmerramp worden voorgelezen. Veel dezelfde achternamen, veel Surinaams-Nederlandse namen. De 43 namen staan ook op het monument, en ook een leeg bordje. Dit verwijst naar een persoon die nog vermist is.

Voor het tweede gedeelte van de herdenking hebben zich al honderden mensen verzameld bij 'de boom die alles zag'.

Honderden mensen bij het monument Beeld Hanneloes Pen

'Meer dan 200 doden bij ramp', kopte Het Parool een dag na de Bijlmerramp. The day after was er vooral onzekerheid, ook bij de krant. 'Er dringen af en toe berichten door van doden, maar niemand weet iets.'

Beeld Het Parool

De eerste helft van de herdenkingsplechtigheid zit erop. Tijdens een tweede optreden van het Mranatha Mannenkoor vertrekken de aanwezigen voor een stille tocht naar Het Groeiend Monument. Er zijn ook 400 agenten aanwezig van het bureau Vlierbosdreef, waarvan er velen aanwezig waren tijdens de ramp.

De stille tocht naar het monument Beeld Hanneloes Pen

Tijdens de herdenkingsceremonie zijn voortdurend vliegtuigen te horen.

Iedere minuut vliegt zo ongeveer een vliegtuig over, duidelijk te zien door het glazen dak van het CEC.

"Elk jaar heb je dit. Belachelijk. Geen respect. Hier zitten mensen met trauma's," zegt aanwezige Claudia Derveld.

Beeld Hanneloes Pen

Caroll Sastro (51) woonde niet in de Bijlmer, maar haar vriend wel. "Zelf ken ik niemand die het heeft meegemaakt. Maar mijn vriend woonde op Kikkenstein en die maakte het van veraf mee. Enkele dagen geleden vertelde hij hoe heftig het was. Hij las alle verhalen weer van betrokkenen. Ik schrok hoe heftig hij erop reageerde. Hij huilde net niet. We leven met alle nabestaanden mee."

Caroll Sastro Beeld Hanneloes Pen

"17 jaar ben je geworden, Guillermo. 14 jaar ben je geworden, Rachella." Een geëmotioneerde moeder, die haar twee kinderen verloor, leest een gedicht voor, opgedragen aan haar kinderen. "Maak je om mij geen zorgen, het gaat mij goed." Daarna brengt haar pleegdochter 'Don't worry about me' ten gehore.

Ook Muriël Dalgiesh, voorzitter van de bestuurscommissie Zuidoost, spreekt, na een optreden van het kinderkoor van basisschool Crescendo. Ze stelt dat het bijzonder is dat er in de media anno 2017 nog veel aandacht is voor de vliegramp. Dalgiesh roemt de Stichting Beheer Het Groeiend Monument, en zegt het indrukwekkend te vinden dat men stil blijft staan bij de vliegramp.

Coby Mooren (63) weet nog precies waar ze was. "Ik was net terug van vakantie en liep door het huis. Ineens hoorde ik de brievenbus klepperen en dacht dat het de poezenoppas was. Ik hoorde toen mensen roepen dat er een vliegtuig was gecrasht. Nee, ik had zelf niks gehoord maar zag een enorme rookwolk. Een paar honderd meter dichterbij en wij waren er niet meer geweest."

"Ik kom elk jaar naar de herdenking omdat het me enorm heeft aangehrepen, ter ondersteuning van de nabestaanden en om het leed met elkaar te delen."

Coby Mooren Beeld Hanneloes Pen

Namens de Nederlandse regering richt staatssecretaris Sharon Dijksma het woord tot de aanwezigen bij de herdenking van de Bijlmerramp.

Dijksma memoreert in haar toespraak aan het moment dat zij op 4 oktober 1992 hoorde van de vliegtuigcrash in de Bijlmer: “Net als veel andere mensen weet ik nog heel goed waar ik was op die avond, exact 25 jaar geleden. Ik was op bezoek bij mijn moeder in Groningen. Samen met mijn toenmalige vriend en inmiddels echtgenoot. Op de bank voor de televisie volgden we vol ongeloof, verbijstering en pijn in ons hart het nieuws.”

“De bewoners van de getroffen flats keken die avond televisie,” gaat Dijksma verder, “Waren aan het eten, of deden de was. Gewone alledaagse dingen. Pratend over alledaagse dingen. Over de hattrick van Ajax-speler Dennis Bergkamp die zondagmiddag. Over hun werk de volgende dag. Of over hun nieuwe juf op school. Op 4 oktober kwam een abrupt einde aan hun leven. En begon voor de nabestaanden de rouw, het verdriet. Voor velen van U is er een leven vóór en ná deze inktzwarte dag.”

Dijksma sluit af met: “Dames en heren, de tijd stond stil op die rampzalige avond. Vandaag zetten wij de tijd weer even stil. Gedenken wij uw geliefde. Uw vader, moeder. Zus of broer. Oom, tante, neef of nicht, vriend of vriendin. Zij leven voort in uw geheugen. In uw verhalen. Vandaag, morgen. Voor altijd.”

Loco-burgemeester Kajsa Ollongren herinnert in haar speech aan het moment dat zij op 4 oktober 1992 landde op Schiphol. “Bij de paspoortcontrole vroeg de beambte in het hokje of ik in Amsterdam woonde. "Ja", antwoordde ik. "Woont u misschien in de Bijlmer?", vroeg hij daarop. "U moet weten, er is een groot ongeluk gebeurd."

"We praten, we lachen, maar van binnen zijn we nog leeg," zei Ollongren, een moeder citerend die haar kind verloor. Ollongren staat stil bij de 43 doden, maar ook bij de achterblijvers. “De pijn van die vreselijke dag kan niemand wegnemen. Andere Amsterdammers kunnen wel delen in uw verdriet. En het litteken van de Bijlmerramp samen met u dragen”.

Lees hier de volledige speech van Ollongren: 'Het litteken van de Bijlmerramp samen dragen'

Aanwezigen bij de 25-jarige herdenking van de Bijlmerramp Beeld anp

De voorzitter van Stichting Beheer Het Groeiend Monument verwijst in haar openingsspeech naar de veranderingen die Zuidoost de afgelopen jaren heeft ondergaan. "Met alle vernderingen, is de herinnering aan de vliegramp gebleven." Daarnaast noemde ze het El Al/Rood-Wit-Blauwpark in Israël, waar 43 bomen zijn geplant om de slachtoffers van de ramp te herdenken.

Met een optreden van het Maranath Mannenkoor is de herdenking van de Bijlmerramp begonnen. Onder de 500 aanwezigen is ook locoburgemeester Kajsa Ollongren en staatssecretaris Dijksma zijn er ook vertegenwoordigers van Israël en Ghana aanwezig. Ook is Ed van Thijn aanwezig, die burgemeester van Amsterdam was ten tijde van de ramp.

De herinnering aan de vliegramp wordt ook op een andere manier in stand gehouden: tijdens de herdenkingsplechtigheid vliegt om de paar minuten duidelijk hoorbaar een vliegtuig over.

Mannenkoor Maranatha opent de ceremonie Beeld Hanneloes Pen

Lezers van Het Parool deelden de afgelopen dagen hun herinneringen aan 4 oktober 1992. "De volgende dag bleek het stoeltje van Gerber leeg te zijn."

Lees hier verder: De vele onuitwisbare herinneringen aan de Bijlmerramp

Beeld FBF

Marten Boumann (47) verloor een goede vriend bij de ramp. "Hij had heel veel pech. Hij was net van het basketballen naar huis aan het gaan. Zijn moeder kreeg hem niet te pakken. Een vriend belde me een uur later met het nieuws dat hij niet bereikbaar was. Een paar dagen later was het definitief dat hij was omgekomen."

"Vreselijk. Het werd ineens heel persoonlijk. Ik ben 24 keer niet gegaan. Het was me te emotioneel. Maar ik stond er wel bij stil. Nu heb ik de knoop doorgehakt en ben gegaan."
Mijn dochter werd acht jaar later geboren, precies op 4 oktober. Het is allemaal heel dubbel."

Marten Boumann Beeld Hanneloes Pen

In het Cultureel Educatief Centrum in Zuidoost staat de herdenking van 25 jaar Bijlmerramp op het punt van beginnen. Veel nabestaanden, betrokkenen en hulpverleners zijn ter plaatse.

Nabestaanden zullen een speech houden, en zo ook staatssecretaris Dijksma en locoburgemeester Ollongren. Ook wordt er een minuut stilte gehouden.

Langzaam druppelen de mensen binnen in het CEC-gebouw in Zuidoost. Zo ook Ed van Thijn, burgemeester ten tijde van de ramp. "Ik heb hele nare dingen gezien en meegemaakt. Het zette mijn leven op zijn kop. Ik heb er vaak aan moeten terugdenken."

Burgemeester Ed van Thijn houdt tijdens de eerste herdenking van de Bijlmerramp een paraplu boven Pa Sem. Beeld anp

Henk Postma (71) was een uur na de ramp ter plekke.

Hij zat bij de rampenorganisatie van de brandweer.

"Ik ben ook flats ingegaan om mensen te zoeken. Soms verstoppen mensen zich in kasten of andere plekken als ze bang zijn."

"Maar er was niet veel meer te helpen. Mensen waren omgekomen of al in de sporthal. Ik ben gekomen voor een mooie herdenking met muziek en veel spirit."

Henk Postma Beeld Hanneloes Pen

An Burgos (71) woont de herdenking al voor de vijfentwintigste keer bij. "Ik was dus bij elke herdenking. Ik was thuis in mijn flat in Develstein toen het gebeurde. Ik zou naar een feestje gaan maar daar ben ik nooit meer geweest. Ik ben gaan helpen in de sporthal. Bedden neerzetten en eten uitdelen. Ik heb zelf bekenden verloren bij de ramp en leef mee met alle mensen."

An Burgos Beeld Hanneloes Pen

in het bijzijn van wethouder Eric van der Burg is woensdagmiddag iets voor 15:30 in Zuidoost de Pa Sembrug geopend door zijn dochter Tamara Symor. Toespraken moesten zo nu en dan worden onderbroken vanwege, wrang genoeg, overvliegende vliegtuigen.

"Wat doe je, op het moment dat een vliegtuig neerstort? Weghollen. Er kwam ook hulpverlening naar het vuur, maar één iemand ging verder. Eén iemand holde niet richting het vuur, maar in het vuur, om een kind te redden," zei wethouder en locoburgemeester Eric van der Burg bij de onthulling van het eerbetoon aan Pa Sem.

De afgelopen jaren zette een speciaal Pa Sem-comité zich in voor de ontwikkeling van een blijvende herinnering aan 'de held van de Bijlmer'. Na de opening van de brug bracht de Ghanese gemeenschap uit Zuidoost een plengoffer.

Op de avond van de Bijlmerramp redde Willem Jacob Symor, beter bekend als Pa Sem, een achtergebleven 10-jarige jongen uit de vuurzee en raakte daarbij zelf ernstig gewond. Voor zijn heldendaad kreeg hij in 1993 uit handen van burgemeester Van Thijn de zilveren erepenning van de stad Amsterdam. Symor stond ook bekend om zijn inzet voor kinderen uit de buurt.

Lees ook: Pa Sem, de held van de Bijlmerramp

Wethouder en locoburgemeester Van der Burg spreekt bij de onthulling van de Pa Sembrug Beeld Patrick Meershoek

17:00 Welkomswoord door voorzitter van de Stichting Beheer Het Groeiend Monument, H. Burleson-Esajas

17.05 Toespraak door locoburgemeester van Amsterdam Kajsa Ollongren

17.10 Optreden van zangeres Pearl Joan

17.20 Toespraak door M. Dalgliesh, namens de bestuurscommissie Zuidoost

17.25 Optreden van het kinderkoor van de basisschool Crescendo

17.30 Bijdrage door nabestaanden en andere betrokkenen bij de Bijlmervliegramp

17.40 Optreden Konrad Koselleck Big Band

17.45 Toespraak door Ds. O. Ruff, begeleider van nabestaanden

17.50 Optreden van het Maranatha Mannenkoor Nederland

Onder het zingen vertrekken de aanwezigen in een stille tocht naar Het Groeiend Monument

18.15 Herinneringen aan de slachtoffers op de plek van de ramp

18.35 Minuut stilte, gevolgd door kranslegging bij het Monument

19.00 Einde van de herdenkingsbijeenkomst

Vanavond om 17.00 uur begint op de plek van de ramp de herdenking van de vliegtuigcrash in de Bijlmer. Locoburgemeester Kajsa Ollongren is een van de sprekers.

Dit zijn beelden van eerdere herdenkingen:

2012: Burgemeester Eberhard van der Laan tijdens de twintigste herdenking van de Bijlmerramp. Beeld ANP
2001: Burgemeester van Amsterdam Job Cohen staat samen met minister Netelenbos (2e links) klaar om bloemen te leggen bij het Groeiend Monument in Amsterdam. Beeld ANP
1997: Burgemeester Schelto Patijn (m) legt samen de consul van Ghana mevr. Novosi Abaido een krans tijdens de 5e herdenking van de Bijlmerramp. Beeld ANP
1993: Burgemeester Ed van Thijn houdt tijdens de eerste herdenking een paraplu boven Pa Sem, alias Willem Symor, die gewond raakte tijdens het redden van twee kinderen bij de ramp in de Bijlmer. Beeld ANP

De Ghanese gemeenschap in Amsterdam werd zwaar getroffen bij de Bijlmerramp. Toch heeft de ramp ook positieve gevolgen gehad, zegt Kwame Adu-Ampoma.

De vuurzee van de brandende flats staat Adu-Ampoma (62) nog helder voor de geest. "Ik was thuis in Reigersbos toen ik een telefoontje kreeg van iemand die me vertelde dat er een vliegtuig was neergestort in de K-buurt." Lees hier verder

Ter plekke
Binnen een uur waren ze alle drie ter plekke, toen het El Alvliegtuig op 4 oktober 1992 was neergestort op flats Klein-Kruitberg en Groeneveen in Zuidoost.

Omwonende Karin Moor (58), brandweerman Jan Heukelom (68) en Henk Dijkstra (67) van het Leger des Heils weten nog precies wat ze op dat moment deden. Lees hier verder: 'Het gekrijs ging door merg en been'

Beeld ANP

Hij was de kop van Jut van de parlementaire enquête naar de Bijlmerramp. Onderzoeker Henk Wolleswinkel stond voor alles wat bij en vooral na de ramp was misgegaan. Voor het eerst doet hij zijn verhaal.

"Die hele parlementaire enquête was overbodig. Het had duidelijkheid moeten geven, maar het werd alleen maar politieke heisa. Er werd bij mijn verhoor alleen ingezoomd op obscure onbenulligheden. Waarom ergens geen handtekening onder stond. Of over de lading." Lees hier verder: Hoe de onderzoeker boeman werd van de Bijlmerramp

'Meer dan 200 doden bij ramp', kopte Het Parool een dag na de Bijlmerramp. De volgende dag was er vooral onzekerheid, ook bij de krant. 'Er dringen af en toe berichten door van doden, maar niemand weet iets.'

Veel was nog onduidelijk toen de pagina's van de krant (waarvan zes over de ramp), amper een dag nadat het vliegtuig neerstortte, naar de drukker werden gestuurd.

De nieuwskop op de voorpagina bleek bijvoorbeeld onjuist: de ramp kostte niet aan meer dan 200, maar aan 43 mensen het leven. Lees hier verder over de berichtgeving in het eerste etmaal na de ramp.

Twee maanden later
In december 1992, bijna tweeënhalve maand na de Bijlmerramp, ging Parooljournalist Edith van Zalinge in gesprek met (oud-)bewoners van de wijk over de gevolgen van de ramp. Lees hieronder haar prachtige reportage terug: 'De Bijlmer rouwt nog, maar leeft opnieuw'

Beeld Het Parool

Tijdens de herdenking in Zuidoost klinkt woensdagavond een voorproefje van de ­voorstelling Echo's van de Bijlmerramp van Konrad ­Koselleck en zijn bigband. ­Zaterdag volgt de volledige opvoering.

Echo's van de Bijlmerramp is de naam van Kosellecks nieuwste project, gemaakt ter gelegenheid van de 25ste verjaardag van het vliegtuigongeluk. In het geval van de Bijlmerramp zijn de emoties nog voelbaar. Lees hier verder.

De brug naar het monument in Zuidoost voor de slachtoffers van de Bijlmerramp heet vanaf woensdag naar Pa Sem. Wie was Willem Jacob Symor?

Eind september kwamen elk jaar opnieuw de herinneringen aan de ramp naar boven. "Het duurt zo'n twee weken," vertelde Pa Sem daar in 1997 over in een interview met deze krant. "Ik slaap niet. Of ik heb nachtmerries. Over vuur. Ik probeer zoveel mogelijk te vergeten, maar dat gaat niet van de ene op de andere dag."

Elke ramp heeft zijn helden, mensen die soms met gevaar voor eigen leven hulp verlenen. De held van de Bijlmerramp in 1992 werd Willem Jacob Symor, beter bekend als Pa Sem.

Na het neerstorten van de Boeing op de flats Groeneveen en Klein-Kruitberg, vandaag een kwart eeuw geleden, waagde de Surinaamse uitbater van buurtcafé Het Groentje zich opnieuw in de vuurzee om een Antilliaanse jongen uit de gemeenschappelijke ruimte te halen.

Pa Sem liep daarbij ernstige brandwonden op, en kreeg anderhalf jaar later de eremedaille van de gemeente uit handen van burgemeester Ed van Thijn, die hem prees om zijn moed. "In plaats van de vuurzee uit, rendehij de vuurzee in en redde een kind." Lees hier verder over Pa Sem

Pa Sem met burgemeester Van Tijn tijdens de eerste herdenking van de Bijlmerramp, in 1993. Beeld ANP

Woensdag precies 25 jaar geleden boorde de boeing 747 van El Al zich in twee flats in de Bijlmermeer. De vliegramp heeft grote impact gehad op de inwoners van de stad.

Dit zijn de herinneringen van Paroollezers aan de Bijlmerramp van 4 oktober 1992.

Het is woensdag precies 25 jaar geleden dat in de Amsterdamse Bijlmermeer het Israëlische vrachtvliegtuig van El Al op twee flats neerstortte. De Bijlmerramp wordt zoals ieder jaar herdacht bij het Groeiend Monument, waar de 'boom die alles zag' staat, middenin het toenmalige rampgebied.

Tijdens de herdenking, die om 17.00 uur begint, komen nabestaanden en andere betrokkenen bijeen en spreken onder anderen locoburgemeester Kajsa Ollongren en dominee Otto Ruff, die nabestaanden en overlevenden bijstaat na de vliegramp. Zangeres Pearl Joan treedt op en er is een minuut stilte, gevolgd door een kranslegging.

De Boeing stortte op de flats Groeneveen en Klein-Kruitberg. Daardoor verloren 43 mensen het leven, onder wie de drie bemanningsleden van het vliegtuig. Volgens Ruff zal de herdenking woensdag voor betrokkenen intenser zijn, omdat er dit jaar meer aandacht is.

De belangstelling voor de herdenking is na al die jaren onverminderd groot, zegt Hèlen Burleson, voorzitter van de Stichting Beheer Het Groeiend Monument. Volgens haar is het belangrijk de herinnering aan de vliegtuigramp levend te houden.

Alle verhalen over 25 jaar Bijlmerramp zijn hier te vinden

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden