Plus

Zijn wraakfilms inspirerend of juist walgelijk?

Horrorfilms over verkrachte vrouwen die wraak nemen, is dat ranzige exploitatie of dragen ze juist bij aan de empowerment van vrouwen? Met Revenge lijkt dat debat beslist.

Revenge Beeld Screenshot
RevengeBeeld Screenshot

Ze worden rape and revenge-films genoemd: gruweldrama’s waarin een vrouw wordt verkracht, die al dan niet met hulp van bovennatuurlijke krachten wraak neemt op de daders. Vanaf het ontstaan van het subgenre in het begin van de jaren zeventig was er controverse over wat voor films dit nu eigenlijk zijn.

Exploiteren ze gruwelervaring­en van vrouwen voor ranzig entertainment? Erotiseren ze verkrachting? Spreekt er vrouwenhaat uit of doorbreken ze juist het grote zwijgen over verkrachting? Stellen ze een taboe aan de orde of is die pretentie een goedkoop doekje voor het overvloedige bloeden?

De controverse liep hoog op bij I Spit on Your Grave (1978) van Meir Zarchi. Daarin wordt een jonge vrouw, die om een boek te schrijven zich een tijdje terugtrekt in een huisje in een bosrijke omgeving, door vier mannen gruwelijk verkracht.

‘Verwerpelijk’

Later neemt ze wraak op de daders: de eerste eindigt met een strop om zijn nek, de tweede bloedt dood na het afsnijden van zijn penis, de derde legt het loodje door een bijl en de vierde wordt tot pulp vermalen door de motor van een bootje. U heeft een idee.

Critici keerden zich vol walging af van de film. De bekende, vijf jaar geleden overleden Amerikaanse filmcriticus Roger Ebert noemde I Spit on Your Grave ‘een film zo ziek, verwerpelijk en verachtelijk, dat ik nauwelijks kan geloven dat hij in respectabele bioscopen draait’.

In Revenge is het motief van het slachtoffer (een rol van Matilda Lutz) om het wapen op te pakken niet wraak maar zelfverdediging. Beeld Screenshot
In Revenge is het motief van het slachtoffer (een rol van Matilda Lutz) om het wapen op te pakken niet wraak maar zelfverdediging.Beeld Screenshot

Het zien van de film was ‘een van de meest deprimerende ervaringen’ in zijn leven. “Rape is not entertainment” schreeuwden feministen op straat voor bioscopen die I Spit on Your Grave vertoonden. In veel landen, waaronder Engeland, Canada en Australië, werd de film verboden.

I Spit on Your Grave was niet de eerste rape and revenge-film. Het wekt misschien verbazing, maar als we het subgenre ruim opvatten is arthouseheld Ingmar Bergman met The Virgin Spring (1960) de oervader van het subgenre.

In het op een middeleeuwse Zweedse ballade gebaseerde drama verkrachten en vermoorden drie geitenhoeders een jonge vrouw, waarna haar vader (gespeeld door Max von Sydow) hen alle drie vermoordt.

Psychopathische criminelen

Hoewel er naast wraak ook andere thema’s in The Virgin Spring spelen, zoals heidendom versus christendom en schuld versus onschuld, past de film in het rape and revenge-stramien. Het stond een Oscarbekroning voor beste buitenlandse film niet in de weg.

The Virgin Spring inspireerde de Amerikaanse horrorregisseur Wes Craven twaalf jaar later tot zijn debuut The Last House on the Left. Daarin worden twee tieners verkracht, gemarteld en vermoord door drie ontsnapte psychopathische criminelen en de vriendin van een van hen.

Later rekenen de ouders van een van de tieners met hen af. Niet met hulp van zoiets simpels als een geweer, maar door het afbijten van een penis, elektrocutie, het doorsnijden van de keel, en – hoe kan het anders in een horrorfilm – met een kettingzaag.

Vreemd genoeg vond Ebert deze rape and revenge-film wel geweldig: ‘Er is geen glorie in dit geweld’. De criticus zag geen ‘bloedig escapisme’, maar een ‘volledig ontwikkeld gevoel voor de verdorven natuur van de moordenaars’. Zijn collega van The New York Times liep na vijftig minuten uit de film weg, en beval ‘m daarna vol walging aan iedereen aan die ‘geïnteresseerd is om te betalen voor het zien van weerzinwekkende mensen en menselijke doodsangst’.

Deze criticus stond niet alleen in zijn oordeel, want de heersende opvatting over rape and revenge-films was dat ze in de filmwereld niet thuishoorden. Zelfs doorgewinterde horrorfans namen er afstand van. Volgens feministen was het geen toeval dat deze films door mannen werden gemaakt. Dat zou ook het breed uitmeten van de verkrachtingen erin verklaren, zoals in I Spit on Your Grave waarin de martelgang van het slachtoffer maar liefst vijfentwintig minuten duurt.

Het bewees volgens velen dat het de makers van rape and revenge-films niet ging om het veroordelen van seksueel geweld, maar om het op een ranzige manier erotiseren ervan. Deze films speelden op een duistere manier in op een fascinatie van mannen voor seksueel geweld.

Tegengeluiden

Deze opvatting was lange tijd de heersende opvatting. Bijna alle filmcritici negeerden rape and revenge-films, waarvan de meeste in het videotijdperk de bioscoop niet eens haalden, maar op de bovenste planken in de videotheek belandden. In de jaren negentig kwamen de eerste tegengeluiden. Filmwetenschapper Carol J. Clover nam het in haar boek Men, women, and chain saws: Gender in the modern horror film (1992) op voor rape and revenge-films.

Volgens Clover was het geen toeval dat dit subgenre in de jaren zeventig opkwam, omdat toen de westerse samenleving voor het eerst in de geschiedenis verkrachting als een serieus probleem zag. Rape and revenge-films erotiseren verkrachting niet, maar slaan het besef erin dat het een gruwelijke, traumatische gebeurtenis is. Omdat ze verkrachting vanuit het perspectief van het slachtoffer tonen, kunnen mannen zich inleven in wat het betekent, aldus Clover. Er volgden meer studies met een revisionistische visie.

Niet realistisch

Zeven jaar geleden nam de Britse activiste, schrijfster en feministe Julie Bindel met een opiniestuk in The Guardian afstand van haar vroegere veroordeling van I Spit on Your Grave. Ze vindt de film nu feministischer dan The Accused, de Hollywoodklassieker van Jonathan Kaplan uit 1988. Daarin is Jodie Fosters personage in een café het slachtoffer van een groepsverkrachting, waarbij omstanders niet ingrijpen. In een rechtszaak worden de daders, maar ook de passieve toekijkers veroordeeld.

Dat einde bevredigt het rechtvaardigheidsgevoel, maar is niet realistisch, stelt Bindel. Ze vindt het wraaksprookje I Spit on Your Grave inspirerender voor vrouwen. ‘De wraak in I Spit on Your Grave is iets dat mannen zouden moeten vrezen. Deze wraak hangt niet af van de wet, maar van de vrouw die te ver is gedreven en besluit dat genoeg, genoeg is.’

Bindel zal zich zeker ook thuis voelen bij Revenge, de meest recente rape and revenge-film, die nu eens niet door een man maar door een vrouw, de Franse Coralie Fargeat, is gemaakt. In Revenge wordt een vrouw tijdens een weekendje weg met haar geliefde in de Amerikaanse middle of nowhere door een van zijn vrienden verkracht, waarbij een andere vriend niet ingrijpt.

Zelfverdediging

Als haar geliefde, die als getrouwde man een overspelrelatie met haar heeft, bij terugkomst de verkrachting afdoet als een incidentje, beseft ze wat voor hufter hij is. Als hij bang is dat zij een bedreiging wordt voor zijn huwelijk, probeert hij haar uit de weg te ruimen.

Er zijn twee opmerkelijke verschillen tussen Revenge en eerdere rape and revenge-films. De film bevat geen lange verkrachtingsscène, maar volstaat met de wanhoopskreten van de vrouw achter een voor de kijker gesloten slaapkamerdeur. Een ander verschil is dat de verkrachte vrouw de drie mannen wel moet vermoorden, omdat zij haar willen doden. Goed beschouwd handelt ze niet uit wraak, maar uit zelfverdediging. De drie mannen zijn zo dom om haar te onderschatten.

De veranderende visie op rape and revenge-films lijkt met het feministische gruwelsprookje en de empowerment-fantasie in Revenge tot een eindpunt gekomen. Bij deze film zullen er geen protesterende feministen bij de bioscoop staan.

Lees ook onze recensie: Rambo meets Lara Croft in wraakfilm Revenge

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden