Plus

Wie wil feiten als je ook een mening hebt?

Net als in de VS zet het 'post-truth'-tijdperk in de politiek de Nederlandse journalistiek onder druk. In De Balie is maandagavond een debat over politici die het niet zo nauw nemen met de waarheid.

Geert Wilders, hier in de Tweede Kamer, ontkende het gezag van de Nederlandse rechtbank Beeld Bart Maat / ANP

'Post-truth' werd in november 2016 door Oxford Dictionaries uitgeroepen tot woord van het jaar. De term kwam bovendrijven tijdens de verslaggeving over Brexit en de verkiezingscampagne van Donald Trump, en verwijst naar het een politiek klimaat waarin persoonlijke meningen en emoties belangrijker lijken dan feiten.

Met name Trump toonde zich met zijn emotionele en onderbuikgedreven campagne een overtuigd aanhanger van het post-truthtijdperk.

Mond vol tanden
De Amerikaanse pers, met een traditie van factcheckers die alle uitspraken van presidentskandidaten door de molen halen, stond met zijn mond vol tanden.

Want hoe meer journalisten van kwaliteitskranten als The Washington Post en The New York Times schreven dat Trumps uitspraken over klimaat, migranten en de economie niet op waarheid gebaseerd waren, hoe harder Trump en zijn aanhangers riepen dat de journalisten zelf net zo goed bevooroordeeld waren en deel uitmaakten van de elite.

De afgelopen maanden bleek de post-truthtrend ook naar de Nederlandse verkiezingen te zijn overgewaaid. Geert Wilders ontkende het gezag van de Nederlandse rechtbank door de rechters die hem veroordeelden 'neprechters' te noemen.

Kandidaat-Kamerlid voor 50Plus Corrie van Brenk trok van leer tegen het verhogen van de AOW-leeftijd, waarbij ze openlijk bevindingen van het Centraal Bureau voor de Statistiek die deze verhoging ondersteunden, ontkende.

Emocratie
Afgelopen week betoogden José van Dijck en Wim van Saarloos, president en vicepresident van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), in NRC Handelsblad dat het weerleggen van wetenschappelijk onderzoek om de eigen mening te onderbouwen gevaarlijk is in de politiek. In een cultuur zonder gezamenlijke feiten vervangt de emocratie de democratie, aldus Van Dijck en Van Saarloos.

Volgens mediawetenschapper en historicus Frank van Vree, voormalig decaan van de Faculteit der Geesteswetenschappen van de UvA en nu directeur van het NIOD, moet de post-truthtrend niet overschat worden.

"Dingen lijken soms nieuw, maar zijn dat alleen in de context waarbinnen ze optreden." Hij doelt op de hype rond verzonnen nieuws in de VS. Door sommigen werd die aangewezen als reden voor de winst van Trump. "Dat fenomeen is niet nieuw, in Angelsaksische landen en ook in Duitsland is er altijd een yellow press geweest die nieuws uit de duim zoog en politiek inzette. Die kranten hadden vaak de grootste oplagen."

Ongefundeerde meningen
Hoewel het in Nederland met het nepnieuws nog mee lijkt te vallen, staat ook hier de journalistiek voor een moeilijke vraag. Waar voorheen de journalist een feitenbewaker was, heeft hij in het huidige politieke landschap steeds meer te maken met ongefundeerde meningen. Meningen die ondanks hun gebrek aan feitelijkheid gretig aftrek vinden.

Wilders trekt steevast de objectiviteit van het journaille in twijfel als hij geconfronteerd wordt met wetenschappelijke bevindingen die zijn claims ontkrachten. Hoe moet de journalistiek hiermee omgaan?

Volgens hoofdredacteur van de Volkskrant Philippe Remarque zit de crux erin niet te veel mee te gaan in de redeneringen van politici als Wilders over de pers.

"Binnen de retoriek van Wilders is de kritische pers één grote bevooroordeelde linkse grachtengordelkliek, terwijl kranten als de Volkskrant de ontwikkelingen rondom de PVV met kritische interesse volgen. Als hij wil roepen dat hij zich dan toch niet serieus genomen voelt, moet hij dat vooral doen. Het is aan ons om het tegendeel te bewijzen."

Gezond alternatief
Frank van Vree stelt dat het journalistieke vak de afgelopen tijd drastisch veranderd is als het gaat om snelheid, concurrentie, bestaanszekerheid en verdienmodel. "Dat neemt niet weg dat de serieuze journalistiek er in grote delen van de samenleving, zoals economie en buitenlandse politiek, nog steeds toe doet."

Ook Philippe Remarque erkent dat de macht van de pers de afgelopen tijd aan waarde heeft ingeboet onder invloed van internet. "Internet heeft het nieuws gedemocratiseerd. Dat heeft veel moois en veel onzin opgeleverd. Het is aan de journalist om zijn traditionele taak als feitenonderzoeker met nog meer verve te brengen en zo een gezond alternatief te zijn voor Facebookgelul. Vakmanschap is meesterschap."

Onbevooroordeelde benadering
Met vakmanschap doelt Remarque op een nieuwsgierige en onbevooroordeelde benadering, met de ijzeren journalistieke wet van hoor en wederhoor als vanzelfsprekend vertrekpunt. "Natuurlijk, volledig objectief bestaat niet. Maar het moet wel het streven blijven om zo evenwichtig mogelijk te berichten."

Is de oplossing in de feitenvrije meningenstorm dan dat journalisten duidelijker partij kiezen? Volgens Remarque niet. "Natuurlijk kan de journalist best zijn eigen mening opschrijven in analyses of achtergronden. Maar het moet duidelijk zijn dat het niet de waarheid is. Vroeger duwde de Volkskrant lezers nog wel eens een bepaalde kant op, daar ben ik erg op tegen."

Zo ook Frank van Vree: "Natuurlijk, een journalist kan betrokken zijn. Maar als hij daarbij zijn streven naar waarheidsvinding opgeeft, gooien we het kind met het badwater weg."

Slow Politics, ieder zijn eigen gelijk, debat onder leiding van Clairy Polak, om 20.00 uur in De Balie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden