Plus

Wie was 'bezielde schavuit' Jacob van Lennep eigenlijk?

Donderdag verschijnt de biografie van schrijver-politicus Jacob van Lennep (1802-1868). Emeritus hoogleraar Marita Mathijsen (73) schreef het boek met de ondertitel Een Bezielde Schavuit.

J.A. Kruseman schilderde in 1838 Jacob van Lennep: een maatschap­pelijke aanjager, en een man van affairesBeeld .

De Van Lennepbuurt is een buurt in Amsterdam-West. Vernoemd naar Jacob van Lennep. Er is een straat en een kade met zijn naam. Op de hoek van de Nassaukade en de Jacob van Lennepstraat staat op een muur een erotisch gedicht van hem.

Op Keizersgracht 560, waar hij een groot deel van zijn leven woonde, is een herinneringsbordje aangebracht. Achter de Haarlemmerpoort staat een bescheiden standbeeld voor de man die Amsterdam aan leidingwater hielp.

Maar wie was Jacob van Lennep eigenlijk?

Marita Mathijsen, emeritus hoogleraar moderne Nederlandse letterkunde aan de UvA, schreef zijn biografie. Ze is gespecialiseerd in de 19de-eeuwse Nederlandse literatuur. In haar huis in Oud-Zuid ontleedt ze de figuur Jacob van Lennep.

"Jacob van Lennep is waanzinnig actief geweest. We kennen hem als schrijver en dichter, maar tegelijkertijd is hij degene die ervoor heeft gezorgd dat Amsterdam als eerste stad in Nederland een waterleiding kreeg. Hij was een echte aanjager, betrokken bij het oprichten van standbeelden van Rembrandt en Vondel, streed voor een Rijksmuseum in de stad, het Noordzeekanaal. Hij was politiek behoudend, geloofde ook na de Grondwet van 1848 nog in de politieke macht van de koning. Hij was geen socialist, zeker niet, en ook niet echt liberaal, maar dus wel vooruitstrevend als het om de maatschappij zelf ging."

Even een adempauze, dan gaat Mathijsen verder.

"Van Lennep heeft de eerste grote Vondel-uitgave uitgebracht. Hij schreef veel geschiedenisboeken, historische romans, gedichten. Politicus was hij ook, hij heeft in de Tweede Kamer gezeten. Verder zat hij in elke commissie die je je maar kunt voorstellen in die 19de eeuw. Typisch een man die bij die hoogste klasse hoorde, die de touwtjes in handen nam. Een intellectuele leider, een man naar wie geluisterd werd. Mensen kenden hem ook, hij was een bekende Amsterdammer, mensen spraken hem aan op straat."

Voor zover de goede zaken.

Vrouw uit hogere kringen
Jacob van Lennep werd in 1802 in Amsterdam geboren in een welgestelde, vooraanstaande familie. Hij was een tijdlang enig kind in een grote familie. "Een voorlijk knaapje," zegt Mathijsen, "want op zijn vijfde kende hij de Gijsbrecht al van buiten. Hij zag er leuk uit, werd gevierd door de familie. Maar zijn tragiek was zijn ziekelijke moeder."

Ze kreeg de ene na de ander miskraam, en doodgeboren kindjes. "Dat heb ik in brieven ontdekt. Als hij 14 is, sterft zijn moeder. Het lijkt er dan op dat hij steeds op zoek is naar zijn moeder in zijn leven. Er gaat voor hem een grote aantrekkingskracht uit van vrouwen van de leeftijd van zijn moeder toen zij stierf. Hij maakt als 19-jarige een vrouw uit hogere kringen zwanger. Ik heb niet kunnen achterhalen wie dat is geweest. In de oude biografie, geschreven door zijn kleinzoon, wordt hier niets over geschreven..."

Hier komt ook dat woord uit de ondertitel om de hoek kijken. Schavuit.

"Dat heeft te maken met zijn dubbele houding en spotternijen. Enerzijds schreef hij ophemelende boeken over de vaderlandse geschiedenis, anderzijds gaf hij een boek met spotverzen daarover uit. Dat zorgde voor enorme ophef. Hij schreef zelf: 'De Russisch-Turkse oorlog werd minder belangrijk gevonden dan dat boekje dat ik geschreven had.' En: hij was een gerespecteerd burger, maar had toch buitenechtelijke kinderen."

Affaires
En affaires. Een mooi verhaal is dat van Doortje Ringeling. Hij is dan al getrouwd met de tien jaar oudere Henriëtte Röell, dochter van een minister van Staat, is rijksadvocaat, heeft zijn religieuze tooi afgegooid en is vrijmetselaar geworden

Van Lennep krijgt een affaire met Doortje Ringeling, de dochter van buren van zijn buitenhuis Woestduin bij Heemstede.

"Die verhouding bloeit zo op dat hij op een gegeven moment met haar naar Engeland wil vluchten om een nieuw leven te beginnen. Zijn vader spoort hem op in een hotel in Rotterdam vanwaar hij zich met Doortje in wil laten schepen naar Engeland. Hij geeft ze één nacht, grijpt 's ochtends zijn zoon bij zijn kladden en brengt hem terug naar zijn vrouw. Van Doortje hebben we nooit meer iets gehoord. Ik heb wel haar graf ontdekt in Lage Vuursche en heb een bloem op haar graf gelegd."

Door die affaire loopt hij wel een hoogleraarschap mis. Ook een poging in de Eerste Kamer te komen mislukt doordat arts en dichter Jan Pieter Heije een pamflet schrijft waarin hij wijst op onfatsoenlijk gedrag van Van Lennep.

Engelse azijn
Ook zijn literaire werk - Van Lennep behoorde met Nicolas Beets en Geertruida Bosboom-Toussaint tot de grote drie van de Nederlandse literatuur van die tijd - zorgde voor ophef.

"Ferdinand Huyck is zijn beste roman, spannend en goed geschreven. Heel leuk is Klaasje Zevenster waar ook veel om te doen is geweest, want een hoofdstuk speelt in een bordeel. En dat kon natuurlijk niet. Dat had ook nog nooit iemand gedaan in de Nederlandse literatuur. Gewoon iemand binnenvoeren in een bordeel en dan beschrijven dat er een kapper rondloopt die Engelse azijn uitdeelt aan de dames - dat was een voorbehoedmiddel. Schandaal! Daar heeft hij veel last mee gekregen, maar het boek liep als een trein."

Mathijsen kijkt na het schrijven van de biografie toch weer enigszins anders naar hem: "Mijn bewondering voor Jacob van Lennep is toe­genomen. Hij staat symbool voor de 19de eeuw, hij heeft bijgedragen aan de moderniserings­gedachte van die eeuw en heeft met zijn daadkracht ongelofelijk veel tot stand gebracht."

Marita Mathijsen: Jacob van Lennep: Een Bezielde Schavuit. Balans, €39,95. Zaterdag 27 januari om 17.00 uur is in de Lutherse Kerk, Singel 411, een publieks­bijeenkomst rond het boek.

De tentoonstelling Jacob van Lennep in Amsterdam is vanaf vrijdag t/m 20 mei in het Stadsarchief te zien.

Beeld Laura van der Bijl
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden