Plus

Wie helpt de overmatige eter?

Wie overgewicht heeft, kan wachten op de gezondheidsklachten. Jongeren die te zwaar zijn, en hun aantal groeit, hebben goede begeleiding nodig om kwalen te voorkomen. Maar daar gaat het fout. Deel 3 van een serie: de noodzaak om een gezonde leefstijl te leren.

Beeld Getty Images

Vorige week zat ik in een overvolle tram naast een circa 18-jarige jongen met ernstige obesitas. Hij had duidelijk enorm last van de hitte, dommelde steeds weg en baande zich met moeite een weg naar de uitgang toen hij eruit moest.

Ik probeerde me voor te stellen hoe het is om op die leeftijd zo zwaar te zijn. De statistieken wijzen uit dat het met jongens zoals hij doorgaans niet erg goed gaat. Ze zijn vaak overdag uitgeput. Het resultaat van slaapapneu. Die is het gevolg van een obstructie van de lucht­wegen waardoor de ademhaling meerdere keren per nacht enkele tientallen seconden stokt. Ze worden daardoor elke nacht soms wel tientallen keren per uur met een schok wakker. Die obstructie is deels het gevolg van overmatige vetopslag in de buik, rond de longen en nek.

Door die chronisch gestoorde nachtrust vallen ze overdag vaak in slaap. Tijdens de les of het werk of, erger nog, tijdens het autorijden. Naar schatting heeft 80 procent van de jongeren met ernstige obesitas slaapapneu. Velen van hen hebben last van een vervette lever en de meesten hebben al tekenen van voorstadia van hart- en vaatziekten en type 2 diabetes. De kans dat ze later, en veel te jong, type 2 diabetes krijgen, is ruim 75 procent. Bij hun leeftijdsgenoten zonder overgewicht is die kans maar 10-15 procent.

Van die risicofactoren voor chronische ziekten later merken ze op die leeftijd nog niet zo veel. Wel hebben ze nu al veel last van fysieke beperkingen zoals pijnlijke knieën en chronische lage rugpijn. Ze sporten niet veel want ze zijn meestal niet snel en wendbaar en ze zijn al gauw buiten adem. Ook zweten ze overmatig. Sporten kan daarom een marteling voor ze zijn.

Problemen met relaties
Pubers met extreme obesitas hebben ook relatief vaak problemen met sociale relaties. Onder meer omdat ze vaak gepest en gediscrimineerd worden. Tieners met obesitas hebben volgens RIVM-onderzoek aanzienlijk vaker suïcidale gedachten en doen vaker pogingen tot suïcide dan hun leeftijdgenoten zonder overgewicht.

De oorzaken van ernstige obesitas zijn niet altijd duidelijk. Het is vaak het gevolg van een wirwar van factoren zoals erfelijke aanleg, problemen thuis, hormonale en psychosociale factoren. Vaak is er sprake van een vicieuze cyclus: al op jonge leeftijd dik en gepest, wat leidt tot meer thuis zitten, troosteten, lichamelijke beperkingen door het overgewicht, sociaal nog meer ge-isoleerd raken, daardoor nog zwaarder worden, enzovoorts.

Topje van de ijsberg
Denken dat zoiets simpelweg komt door te veel eten en te weinig bewegen is een onderschatting van een complex probleem met complexe oorzaken. Het advies: eet minder en beweeg meer, is al net zo'n nutteloze dooddoener als 'ieder pondje gaat door het mondje'. Het zal duidelijk zijn: de persoonlijke en maatschappelijke gevolgen van ernstige obesitas zijn enorm.

80%

Ruim 80 procent van de hart- en vaatziekten, beroerten en type 2 diabetes zijn te voorkomen dan wel uit te stellen door een gezondere voeding en meer lichaamsbeweging.

Tussen 1980 en 2009 steeg het aandeel Nederlandse kinderen met ernstige obesitas van 7 op de 1000 naar 59 op de 1000. Een meer dan achtvoudige toename. Het is het topje van de ijsberg van een veel groter probleem van overgewicht en obesitas bij jongeren.

Er zijn in Nederland maar een paar plekken waar oudere jongeren met ernstige obesitas naartoe kunnen voor een behandeling. In die leeftijdsfase val je een beetje tussen de jeugd­gezondheidszorg en de reguliere zorg voor volwassenen in. Maar al te vaak wordt zorg veel te laat ingezet en bijna altijd is de begeleiding naar een gezondere leefstijl en een gezonder gewicht veel te kort en oppervlakkig. Doorgaans wordt er gewacht tot ze, veel later in hun leven, een chronische ziekte hebben.

Hart- en vaatziekten
Deels door dat uitstellen van zorg wordt onze gezondheidszorg nu geteisterd door steeds grotere aantallen volwassenen die kampen met de gevolgen van een ongezonde leefstijl. We spenderen jaarlijks miljarden aan het behandelen van die ziekten. Ook veel geld gaat naar het vergoeden van geneesmiddelen die risicofactoren als een hoog cholesterol of een hoge bloeddruk onder controle moeten houden.

Naar schatting is ruim 80 procent van de gevallen van hart- en vaatziekten, beroerten en type 2 diabetes echter te voorkomen dan wel uit te stellen door een gezondere voeding en meer lichaamsbeweging. Ruim 40 procent van alle gevallen van kanker is toe te schrijven aan een ongezonde leefstijl. Wat betreft preventie is er dus veel te winnen.

40%

Ruim 40 procent van alle gevallen van kanker is toe te schrijven aan een ongezonde leefstijl.

Maar ook bij mensen die al getroffen zijn door deze chronische aandoeningen is er veel gezondheidswinst te boeken. Leefstijl, zoals een mediterraan voedingspatroon, kan zelfs mensen met type 2 diabetes genezen. Maar ook als ze niet genezen, verbeteren zaken als slaapapneu en de kwaliteit van leven drastisch. Mediterraan eten is wat ook de Gezondheidsraad en de Nederlandse Diabetes Federatie aanbevelen: volop groenten, fruit, olijfolie, vis, noten en weinig suiker en zetmeel.

Het is dus nooit te laat om nog te beginnen aan een gezonde leefstijl, maar het afleren van gewoonten bij mensen die meestal al vele decennia een ongezonde leefstijl hebben, en inmiddels al last hebben van beperkingen en aandoeningen, is enorm lastig.

Het is veel beter om niet te wachten tot er op hogere leeftijd al veel onherstelbare schade is aangericht. Dat kan door kinderen en adolescenten met obesitas als ze nog jong zijn in beeld te krijgen en ze veel ellende te besparen door ze te helpen een gezonder voedingspatroon aan te leren. Onderzoek laat zien dat hun gezondheid en kwaliteit van leven er door goede begeleiding drastisch op vooruit kunnen gaan.
Artsen leren in hun opleiding niet veel over het belang van gezond eten bij het voorkomen en behandelen van de chronische ziekten. Terwijl ze er dagelijks mee geconfronteerd worden.

Voedselvaardigheden
Als artsen ondanks hun gebrekkige voorkennis serieus met de voeding van hun patiënten aan de slag willen, blijkt dat de zorgverzekeraars vaak roet in het eten gooien. Er mag bijvoorbeeld maximaal maar drie uur hulp van een diëtist per jaar worden vergoed vanuit de basisverzekering.

Er is geen enkel onderzoek waaruit blijkt dat substantiële en blijvende gedragsverandering kan worden gerealiseerd met zo weinig begeleiding. Vaak gaat het ook niet eens zozeer om alleen adviezen van diëtisten en artsen. Veel mensen met een hoog risico op chronische ziekten kampen met financiële problemen, depressieve symptomen of veel stress, waardoor ze niet eens toekomen aan het denken over een andere leefstijl.

Net als veel zorgverleners hebben burgers over het algemeen weinig voedselvaardigheden (etiketten kunnen lezen; goed kunnen kiezen in de supermarkt met weinig geld; kunnen koken) en gezondheidsvaardigheden (informatie kunnen vergaren, begrijpen en toepassen die ze in staat stelt een goede gezondheid te verkrijgen of te behouden). Het gaat dus vaak ook om andere vormen van begeleiding dan medische zorg en vaak om andere problemen dan leefstijl.

Een gezonde leefomgeving voor jong en oud zou een topprioriteit moeten zijn voor beleidsmakers. Daarmee voorkom je dat veel mensen in dure zorgprogramma's terechtkomen. Voor mensen die alsnog tijdelijk extra medische zorg en begeleiding nodig hebben voor een gezondere leefstijl, is zo'n gezonde leefomgeving ook een betere garantie voor een blijvend gunstig resultaat. Verbind daarom zorg en preventie. Zodat straks ook die veel te dikke jongen uit de tram zicht heeft op een betere toekomst.

Met dank aan Jutka Halberstadt.

Jaap Seidell is hoogleraar voeding en gezondheid aan de VU. Deze serie van vijf afleveringen neemt u mee van de mondiale voedselproblematiek tot de cruciale rol van voedsel bij een gezonde groei en ontwikkeling van jonge kinderen. Volgende week deel 4: Het belang van voeding in het onderwijs.

Lees ook deel 2: Een leefbare stad heeft moestuinen nodig
En deel 1:
Hoe voeden we de wereld over dertig jaar?

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool.nl.