Plus

'We moeten bovenop jihad blijven zitten'

Juist nu IS verslagen lijkt is terreuronderzoek hard nodig, bepleit onderzoeker en hoogleraar Edwin Bakker. Want jihadisten die uit de gevangenis komen, worden als helden onthaald in 'hun' scene.

Terugkeerders zitten volgens terrorisme-expert Edwin Bakker, in Nederland te kort vast om ze echt los te halen uit hun milieu. Beeld Vova Lipartia/HH

Waarom er de afgelopen jaren jihadistische aanslagen waren in België, Frankrijk, Duitsland, Engeland, maar niet in Nederland? Het is dé vraag, maar het antwoord erop horen we misschien pas over twintig jaar, denkt terrorismespecialist Edwin Bakker. "Als bepaalde zaken verjaard zijn, of als mensen echt los zijn uit hun scene en willen vertellen. 'Ja, we hebben het wel over een aanslag gehad, maar...'"

Probeert u het eens te verklaren, op basis van vijftien jaar onderzoek naar terrorisme.
"Eind jaren zestig had je in Nederland de radicalen van de Rode Jeugd. Jaren later zijn er interviews met die mensen geweest, met onder meer de vraag waarom ze niet niet de aanslagen waar ze het over hadden. Bleken ze toch vooral een ouwehoercultuur te hebben. En ethische grenzen."

"Ik ben heel benieuwd wat we later op die manier over de salafi-jihadistische scene van nu gaan leren. Er zullen verschillende redenen zijn. Het zal ook te maken hebben met succesvolle interventies vanuit de overheid. Want die zijn er natuurlijk geweest. De staat zelf zegt daar weinig over, want die weet: de inkt van zo'n uitspraak is nog niet droog, of boem, daar knalt de bom."

Bakker is hoogleraar terrorisme en contraterrorisme aan de Universiteit van Leiden. Hij bestudeerde de levensloop van een tiental Nederlandse Syriëgangers en maakte recent een analyse van de manieren waarop Europese landen jihadisten bestraffen.

Er waren de afgelopen jaren periodes dat hij en zijn medeterreurdeskundigen niet van de tv en uit de krant waren te slaan. Europa zocht verklaringen voor een reeks grote aanslagen: Parijs, Brussel, Nice, Berlijn, Londen, Barcelona, Manchester.

Bakker en zijn collega's moesten achtergronden schetsen bij de internationale netwerken van IS, maar ook bij de radicalisering van de 'homegrown lone wolves'. De aanslagen joegen het onderwerp naar de top van de wetenschappelijke agenda.

"Wij leven van hypes, er kwam veel geld voor onderzoek naar uitreizigers, nu is er geld voor onderzoek naar terugkeerders. Het blijft moeilijk om geld te krijgen voor onderzoek naar dingen die lang een probleem kunnen blijven, onderwerpen die vragen om langetermijnonderzoek. Dat is wel wat we nu nodig hebben."

Omdat we nog lang met de jihadscene geconfronteerd zullen worden?
"Ja. Nu is er nog aandacht voor de terugkeerders, maar dat gaat afnemen. Dan schalen we af, de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid stelt het dreigingsbeeld naar beneden bij en we gaan weer achteroverleunen. Maar de jihadscene is nog intact en groter dan ooit, daar maak ik me wel zorgen over."

"We deden een paar jaar geleden wat lacherig over de jihadscene in Nederland, over de demonstraties van Sharia4Holland en BehindBars: ach, kijk ze daar staan met zijn achten... Maar opeens waren het er een stuk meer en als je nu terugkijkt, zie je dat bijna alle Nederlandse Syriëgangers wel op de een of andere manier een link hadden met die lui."

"De scene krijgt er nu ook helden bij: de mensen die terugkeren uit Syrië of uit de gevangenis. Ze worden met open armen ontvangen door hun broeders. Zien we dat nu als een probleem of gebeurt dat pas weer als over een tijdje iemand toch een aanslag pleegt, of als er een nieuw strijdgebied is, waar opeens honderden Nederlanders heen gaan?"

De eerste veroordeelde terugkeerders en propagandisten zijn weer vrij. Uit uw onderzoek blijkt Nederland het mildst te straffen: gemiddeld 36 maanden cel tegenover 86 in Frankrijk en 72 in Denemarken.
"We doen in Nederland heel stoer. We sturen alle terreurverdachten naar de gevangenis in Vught, doen hard de deur dicht: zo, ga jij maar op de speciale, extra strenge terreurafdeling zitten. Maar onze strafmaat is gewoon laag vergeleken met andere landen."

"In de korte tijd dat ze vastzitten verharden ze eerder, ze zitten er te kort om echt over hun toekomst na te denken, te kort om ze echt los te halen uit hun milieu. Ik heb een oud-student, Jason Walters, die pleitbezorger is voor langere straffen, hij zegt: ik heb tijd gehad om na te denken."

(Walters maakte deel uit van de Hofstadgroep rond Mohammed B., hij kreeg 15 jaar cel voor het gooien van een handgranaat naar een arrestatieteam van de politie in 2004, red.)

"Nu weten ze dat hun toekomst is dat ze vrijkomen en als held worden gezien. Laat een deradicaliseringsexpert dan maar eens gaan uitleggen waarom iemand juist uit die scene moet stappen! Nu krijgen teruggekeerde Syriëgangers meestal zes jaar cel. En dan hoor je Victor Droste vanuit Syrië zeggen: o, dat valt me mee, dan kom ik wel terug."

Justitie kan geen onderzoek doen in Syrië en vervolgt alle Syriëgangers met algemene termen. Alleen bij bewijs van individuele misdaden kan de straf hoger uitpakken.
"Ik snap het probleem met bewijs, maar misschien moeten we dan naar de wet kijken. Dat we vastleggen dat een straf hoger kan zijn als de terreurgroep waar je bij zat, betrokken was bij genocide of slavernij."

"IS propageerde oorlogsmisdaden te plegen, daar waren ze trots op. Dus als je je daarbij aansluit, kan het toch niet zo zijn dat je na drie jaar weer op straat staat?"

"Langer vastzetten is misschien repressief, maar zo iemand is wel even van de straat. En de gemeenschap zit dan niet met de handen in het haar over wat ze met zo iemand aan moet."

U maakt zich zorgen over de jihadscene, maar u vindt ook dat Nederland jihadbruiden en hun kinderen terug moet halen. Dat lijkt met elkaar in tegenspraak.
"Als we ze nu niet terughalen, wordt het veiligheidsprobleem op termijn groter. Want ooit komen ze terug, ze zullen niet eeuwig in die kampen blijven. Dan kan het maar beter een gecontroleerde terugkeer zijn, zodat we die mensen hier kunnen berechten. Er zijn echt geen goede argumenten om ze niet hierheen te halen, het is alleen maar politiek."

Die verbazing over politieke reacties klinkt door in veel van wat u zegt. Wat heeft vijftien jaar onderzoek naar terrorisme u geleerd?
"Het is verbazingwekkend hoe een beperkt groepje mensen relatief makkelijk een politieke agenda bepaalt en politieke angst weet te zaaien. Ik ben bang voor een overreactie als hier straks wel een aanslag wordt gepleegd."

"Zo'n overreactie geeft die persoon juist wat hij wil. Wie durft er op zo'n moment te zeggen 'Dit kan nu eenmaal gebeuren'? Want historisch gezien is Nederland nog nooit zo veilig geweest als nu. Dat moeten we wat meer benadrukken."

Edwin Bakker

Leiden, 20 oktober 1967

Sinds 2010 hoogleraar terrorisme en contraterrorisme aan de Universiteit Leiden. Sinds eind 2017 ook hoofd kennis en onderzoek aan de Politieacademie in Apeldoorn.

Daarvoor werkzaam voor Instituut Clingendael. Schreef onder meer (met collega-onderzoeker Peter Grol) het boek Nederlandse jihadisten, van naïeve idealisten tot geharde terroristen.

Ook maakte hij de gratis online cursus Terreur en contraterreur, theorie en praktijk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden