Wat weten we nu van het heelal dat we tot gisteren nog niet wisten?

De Europese Ruimtevaartorganisatie (ESA) presenteerde gisteren een superscherpe 'foto' van het heelal. Het is de meest gedetailleerde kaart van de warmtestraling die vlak na de oerknal werd uitgezonden ooit gemaakt. Welke nieuwe inzichten heeft de foto opgeleverd?

De geboortefoto van het heelal. Beeld ap
De geboortefoto van het heelal.Beeld ap

Uit de nieuwe gegevens blijkt onder meer dat het heelal niet 13,7 miljard, maar 13,82 miljard jaar oud is. Meer dan 100 miljoen jaar ouder dan gedacht. Dat klinkt als een groot verschil, maar astronomisch gezien valt dat wel mee. 'De leeftijd van het heelal was vroeger nooit erg nauwkeurig bekend; schattingen liepen uiteen van circa 10 tot 15 miljard jaar', vertelt wetenschapsjournalist Govert Schilling aan Volkskrant.nl. 'Pas in de afgelopen tien, vijftien jaar werd duidelijk dat de werkelijke leeftijd iets onder de 14 miljard jaar moest liggen; gewoonlijk werd 13,7 miljard plus of min honderd, tweehonderd miljoen jaar aangehouden. Met de nieuwe metingen van de ruimtetelescoop Planck is de leeftijd vastgesteld op 13,82 miljard jaar.'

'Naar menselijke maatstaven is 100 miljoen jaar natuurlijk een enorme tijdsduur, maar op de totale leeftijd van het heelal is het 'slechts' 0,7 procent. Het is alsof je hoort dat een vrouw van dertig jaar in werkelijkheid dertig jaar en tweeëneenhalve maand oud is', aldus Schilling.

Nauwkeurig
De nieuwe leeftijd van het heelal is dit keer erg nauwkeurig. 'De onzekerheid bedraagt slechts zo'n 50 miljoen jaar', vertelt de wetenschapsjournalist. 'De evolutie van het heelal wordt door grote computers berekend op basis van allerlei combinaties van eigenschappen als leeftijd, samenstelling en de hoeveelheid donkere materie. De combinatie waarvan de uitkomst het meest lijkt op de 'echte' geboortefoto wordt dan gezien als de meest waarschijnlijke 'werkelijke' situatie. De leeftijd van het heelal is dus niet echt direct gemeten, maar volgt uit een vergelijking van theorie en waarneming. Net zoals dat je de leeftijd van een vrouw kan inschatten door naar haar gezichtsrimpels te kijken.'

Het gisteren gepubliceerde beeld is de scherpste hemelfoto van wat het oudste licht van ons universum is. 'Het is eigenlijk een soort babyfoto van het heelal, want er is licht op waargenomen dat heel kort na de oerknal is ontstaan', vertelde Schilling gisteren al op Radio 1. 'Dat gebeurde twintig jaar geleden ook al door een Amerikaanse satelliet, maar dat was een vaag plaatje. Alsof je van de baby net kon zien dat die een neus en ogen had.'

'Tien jaar geleden was er een tweede Amerikaanse satelliet, die keek al wat scherper. Die kon bij wijze van spreke al zien of het een jongetje of een meisje was en dat 'ie flapoortjes had', legde Schilling uit. 'Nu komt de Europese satelliet Planck, die heeft de scherpste babyfoto van het heelal ooit gemaakt. Je kunt alle donshaartjes op het babygezichtje zien, alle moedervlekjes, om die vergelijking maar even door te trekken.'

Het eerste portret dat Planck van het heelal maakte. Beeld ESA
Het eerste portret dat Planck van het heelal maakte.Beeld ESA

Melkweg
De kleuren in de foto laten het ontstaan van sterrenstelsels zoals de Melkweg. 'Je ziet op de foto de rode en blauwe vlekjes, de warme en koude gebieden. Daaraan zie je dat het heelal kort na de geboorte niet helemaal gelijkmatig was, het vertoont kleine rimpelingetjes', zegt Schilling. 'Dat is heel belangrijk, want uit die oorspronkelijke rimpelingen zijn in de loop van de miljoen, miljarden jaren de sterrenstelsels, zoals onze eigen Melkweg, ontstaan. Als die rimpelingen er niet waren geweest, hadden wij hier ook niet gezeten.'

Naast de aangepaste leeftijd van het heelal, blijkt ook uit de foto dat het heelal uit meer donkere materie bestaat dan eerst werd gedacht. De donkere materie is goed voor 26,8 procent van de totale inhoud van het heelal, bijna een vijfde keer zoveel als bij vorige schattingen. Tot nu toe is donkere materie - een hypothetische soort materie in het heelal - alleen indirect waargenomen dankzij de invloed van zwaartekracht.

Prachtig onderzoeksverhaal
'Wat een wonderschone overwinning voor de wiskundige benadering voor het beschrijven van de natuur', zei fysicus aan de Columbia University Brian Greene, die zelf niet deelnam aan het onderzoek. 'Het is een prachtig onderzoeksverhaal.'

'Dankzij de gegevens van Planck hebben we nu de meest accurate en gedetailleerde kaart van de kosmische achtergrondstraling die ooit gemaakt is', vertelde Jan Tauber, projectwetenschapper bij ESA's Planck-missie, gisteren. 'Daardoor kunnen we een nieuw beeld van het universum schetsen. Dat beeld rekt de grenzen van ons begrip van de huidige kosmologische theorieën op.'

Ruimtetelescoop Planck werd in 2009 gelanceerd. Sindsdien bevindt de satelliet zich in een baan om het tweede Lagrangepunt, een gebied waar Planck zonder eigen aandrijving een vaste positie kan behouden. Planck bevindt zich op anderhalf miljoen kilometer afstand van de aarde. Vanuit daar meet de satelliet de kosmische achtergrondstraling. Die straling is een soort straling dat het afgekoelde overblijfsel is van alle energie van de oerknal. De gisteren gepubliceerde foto is samengesteld uit gegevens die Planck gedurende 15,5 maanden verzamelde.

De waargenomen materie in het heelal voor en na de foto van Planck. Beeld ESA
De waargenomen materie in het heelal voor en na de foto van Planck.Beeld ESA
De satellieten die het heelal in beeld brachten. V.l.n.r.: De Amerikaanse satelliet COBE, twintig jaar geleden, De Amerikaanse satelliet WMAP, tien jaar geleden, en de Europese satelliet Planck. Beeld ap
De satellieten die het heelal in beeld brachten. V.l.n.r.: De Amerikaanse satelliet COBE, twintig jaar geleden, De Amerikaanse satelliet WMAP, tien jaar geleden, en de Europese satelliet Planck.Beeld ap
null Beeld epa
Beeld epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden