PlusAchtergrond

Wat moet Amsterdam doen om het hoofd koel te houden bij 42 graden?

Mensen zoeken verkoeling in de vijver op het Museumplein in het centrum van Amsterdam, op de eerste landelijke tropische dag van 2019. Beeld ANP

Amsterdam wordt steeds warmer. Het kwik kan in 2050 zelfs stijgen tot 42 graden in de stad en dat terwijl hitte daar een extra groot probleem is. Wat staat ons te wachten en wat kunnen we doen om het hoofd koel te houden? ‘Hel en verdoemenis zal uitblijven, vervelend is het wel.’

“Als het warm is, hebben heel veel mensen daar last van,” zegt lector Jeroen Kluck van de Hogeschool van Amsterdam. “Andere gevolgen van klimaatverandering, zoals een enorme regenbui, zijn vaak plaatselijker en zorgen dus bij veel minder mensen voor overlast.” Wanneer hitte problematisch wordt, is heel lastig te meten, ‘maar het is een feit dat er tijdens een hittegolf veel meer mensen overlijden’.

Hitte is, naast droogte, wateroverlast en overstromingen, een van de vier risico’s van klimaatverandering waar Amsterdam in toenemende mate last van zal krijgen. De zomer van 2018 was de warmste in de afgelopen eeuwen en de zomer van 2019 kende de heetste week ooit: voor het eerst werd het in Nederland warmer dan 40 graden. 

Woensdag werd in de Strategie Klimaatadaptatie gewaarschuwd dat het kwik in 2050 zelfs kan oplopen tot 42 graden. In 2085 worden nachten verwacht waarin het kwik niet verder daalt dan 26 graden. “Dat klinkt aangenaam, maar dat is het niet,” aldus Kluck.

Afgelopen zomer gingen er volgens het CBS tijdens de hittegolf in juli zo’n vierhonderd mensen meer dood dan in een gemiddelde zomerweek in Nederland. Bij eenzelfde aantal sterfgevallen door een overstroming, was direct een noodplan geformuleerd. Dat bleef uit bij de hitte, maar het is wel noodzakelijk om ons aan te passen aan de stijgende temperaturen.

“Hel en verdoemenis zullen uitblijven bij 42 graden, maar vervelend is het wel,” voorspelt Kluck. “Gelukkig hebben we nog tot 2050 om aanpassingen te doen.” Rest de vraag waar de toenemende hitte de meeste gevolgen heeft in de stad en wat we dan moeten veranderen qua gezondheid, leefbaarheid, infrastructuur, economie en watervoorziening. 

Gezondheid

Een van de grootste gevaren van de stijgende temperaturen zijn de risico’s voor de volksgezondheid. Kluck: “Meer mensen krijgen last van de hitte, die belanden vaker in het ziekenhuis en gaan ook vaker dood.” 

Hoe dodelijk een hittegolf precies is, is dus discutabel: je kunt niet goed berekenen dat bij zoveel graden Celsius, zoveel mensen overlijden. Wel zeker is dat hittestress, waarbij het lichaam zichzelf niet goed kan afkoelen, gevolgen heeft als huiduitslag, krampen, oververmoeidheid, beroertes, nierfalen en ademhalingsproblemen. Vooral ouderen en kinderen zijn hiervoor gevoelig, omdat mensen op leeftijd minder goed afkoelen en jonge kinderen juist sneller opwarmen. Bovendien gaan mensen slechter slapen op warme dagen, wat ook gevolgen heeft voor de gezondheid. 

Ander risico bij een toename in zonnige dagen is zomersmog. Smog leidt tot meer luchtwegklachten, zoals hoesten en kortademigheid, en kan astmaklachten verergeren. Al deze gezondheidsproblemen zorgen voor extra druk op de gezondheidszorg en een toename van ziekenhuisopnames. 

Naast individuele maatregelen als genoeg drinken en uit de zon blijven om oververhitting te voorkomen, is een sociale aanpak belangrijk. Kluck: “We zagen afgelopen zomer dat het goed werkte dat tijdens het hitteplan kwetsbare mensen werden opgezocht door organisaties als de GGD en het Rode Kruis.”

Leefbaarheid

De leefbaarheid in de stad gaat hard achteruit bij hoge temperaturen. “Bij 42 graden is alles te warm, maar er zijn prettiger en minder prettige plekken” zegt Kluck. Een andere inrichting van straten en buitenruimte in de stad wordt daarbij de uitdaging. “We bouwen altijd al huizen om ons te beschermen tegen het weer. Zo is de stad gegroeid en gegroeid, en nu moeten we ons dus gaan aanpassen aan de hitte.” 

Dat kan op meerdere manieren. Een slecht voorbeeld is het Midden-Oosten, of het zuiden van de Verenigde Staten, waar voornamelijk de airco wordt ingezet als oplossing tegen de warmte. Maar dat is niet duurzaam, en bovendien moeten die apparaten hun warmte ook weer kwijt, wat juist tot een toename in temperatuur leidt.

Een betere oplossing is zorgen dat er meer schaduw is, door bijvoorbeeld zonweringen te plaatsen en te zorgen voor meer groen. Daar wordt inmiddels al hard aan gewerkt. Op het Marineterrein is bijvoorbeeld een experiment gaande met kunstgras dat minder hitte afgeeft en woningbouwcorporaties gaan op 10.000 Amsterdamse woningen ‘slimme blauwgroene daken’ plaatsen die beter water vasthouden en zo verkoeling bieden. 

Bij het bouwen van nieuwe huizen moet vanaf juli 2020 rekening worden gehouden met het klimaat. Dan past de overheid het Bouwbesluit aan. Want goed geïsoleerde huizen zijn fijn in de winter, maar een ramp in een warme zomer. De aangepaste regels voor nieuwbouwwoningen moeten ervoor zorgen dat zelfs bij extreme hitte buitenshuis, de temperatuur binnen acceptabel blijft, zonder onnodig energieverbruik.

Economie

Bij hogere temperaturen gaan mensen slechter slapen, waardoor ze zich slechter kunnen concentreren en minder produceren. Daarnaast gaan minder mensen eropuit om te consumeren en loopt de omzet van de detailhandel terug. Behalve dan die van de ijscomannen en verkopers van gekoelde frisdranken en airco’s. Voor het koelen van hun winkelruimtes en levensmiddelen is dan wel weer meer energie nodig.

Er zijn meerdere oplossingen te bedenken: winkelruimtes aantrekkelijker maken door meer schaduw of vernevelingsinstallaties te plaatsen, of de winkeltijden aanpassen. Ook het plaatsen van watertappunten kan helpen.

Infrastructuur

Tijdens de hittegolf van afgelopen zomer waren de vaarroutes door de stad regelmatig gestremd omdat de bruggen niet meer open of dichtgingen. Dat komt doordat het metaal van de bruggen gaat uitzetten vanaf 25 graden. “Dit probleem is relatief eenvoudig op te lossen,” denkt Kluck. “Het wordt pas een probleem als je niets doet.” De bruggen kunnen worden natgehouden, of structureel aangepakt als ze opgeknapt worden in komende jaren.

Ook spoorstaven van tram en metro kunnen uitzetten bij hitte. Hierdoor kunnen ze knappen of kromtrekken. Dit wordt ook wel buckling genoemd en leidt tot uitval van het openbaar vervoer. Daarnaast kunnen elektriciteitsnetwerken uitvallen door oververhitting en overbelasting.

(Drink)water

De drinkwatervoorziening kan ook in gevaar komen als het warmer wordt. Omdat veel waterleidingen niet heel diep liggen, warmt het water in de leidingen op. Dat zorgt ervoor dat bacteriën zich er makkelijker kunnen vermenigvuldigen. 

Water uit de kraan mag wettelijk niet warmer zijn dan 25 graden. Vooral in appartementencomplexen en kantoren waar water een lange weg moet afleggen is dat gevaarlijk. Ook de kwaliteit van het oppervlaktewater gaat achteruit, waardoor blauwalg ontstaat, terwijl mensen juist graag verkoeling zoeken in het water bij warm weer. 

Het is belangrijk om leidingen diep genoeg aan te leggen, en bij voorkeur niet langs de zuidgevel van een groot gebouw. Daarnaast moet de waterkwaliteit regelmatig gecontroleerd worden.

Hitte-eiland

Hitte-eilanden zijn een groot probleem in de stad. Steen slaat warmte op en houdt het lang vast. Waar meer huizen worden gebouwd en tuinen worden betegeld, neemt de hitte dus toe. Daarnaast leiden de relatief hoge gebouwen in de stad tot een afname van wind en daarmee wordt de kans om warme lucht af te voeren kleiner. Tot slot stoot een stad meer warmte uit door industrie, het verkeer en de huishoudens.

Op warme dagen kan het in grote steden als Amsterdam wel 5 graden warmer zijn dan daarbuiten. Op zulke tropische dagen is de stad dus een stedelijk hitte-eiland. Door de verstedelijking en verdichting neemt het stedelijk hitte-eilandeffect alleen maar toe, en daarmee de temperaturen. Dat is vooral ’s nachts een probleem als de opgeslagen warmte vrijkomt en de nachten minder afkoelen dan op het platteland. 

Kaart

Bekijk op deze kaart waar hittestress kan optreden op een zomerse dag. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden