Plus

Wat is de dunne scheidslijn tussen roes- en geneesmiddel?

Cocaïne was een vrij geneesmiddel voor het een opmars maakte als illegale drug. Mdma staat op de Opiumlijst, maar helpt tegen een posttraumatische stressstoornis. Wat is de dunne en modegevoelige scheidslijn tussen roes- en geneesmiddel?

De cocaplant haalde alle botanische naslagwerken. Beeld getty

Niet iedereen was onder de indruk toen minister Grapperhaus vorige week bij een internationale drugsconferentie in Rotterdam zei dat Neder­land een 'beschamende rol' heeft als drugsproducerend land.

"Ik vond die opmerking wel grappig, wan die rol hebben we al eeuwen," zegt dr. Stephen Snelders van het Freudenthal Instituut van de Universiteit Utrecht. Snelders onderzoekt de geschiedenis van roes- en geneesmiddelen.

Nederland is altijd een grote speler geweest op de markt van psychoactieve stoffen. Dat begon met koffie, thee en cacao, maar de lage landen speelden ook een leidende rol in de handel in cocabladeren, grondstof van cocaïne. Rond 1900 beheerste Nederland 90 procent van die markt. Kooplieden en botanici haalden cocaplanten uit Peru en verbouwden ze in Nederlands-Indië. In Amsterdam stond de Nederlandse Cocaïne­fabriek, die goed geld verdiende.

Na het verbod op recreatief gebruik van cocaïne in 1919 produceerde en handelde Nederland verder in medische en illegale middelen als amfetamine, morfine, cannabis en xtc.

1. Wat is het verschil tussen een geneesmiddel en een illegale drug?

Dat verschil zit niet in het middel zelf. Het opiaat heroïne staat op de Opiumlijst, maar andere opiaten zijn in de vorm van oxycodon of fentanyl ook pijnstillende geneesmiddelen. Amfetamine is illegaal, maar is als Amfexa beschikbaar voor mensen met adhd.

"Problemen ontstaan wanneer een geneesmiddel verkeerd wordt gebruikt," zegt prof. Wim van den Brink, verslavingsspecialist bij het AMC. "Het gaat mis als de toepassing, de toedieningsvorm en de dosering afwijken van het gebruik als geneesmiddel."

"In de VS sterven dagelijks 200 mensen door overmatig voorgeschreven en illegaal verkregen opioïde pijnstillers. In Nederland zijn er mensen zonder adhd die Amfexa recreatief gebruiken."

2. Hoe maakt de overheid onderscheid tussen een geneesmiddel en een illegale drug?

Door wetten, maar die zijn wel modegevoelig. In de vorige eeuw kon iedereen een opiaat als morfine zonder verwijzing in apotheken verkrijgen tegen allerhande kwaaltjes. Daarna werd het verboden, maar morfine is nog steeds in zwang als pijnstillend geneesmiddel.

"Die trend zie je bij veel middelen," zegt Snelders van de Universiteit Utrecht. "Een stof begint als medisch wondermiddel, wordt vervolgens verboden, en keert via een medische indicatie weer terug."

3. Waarom is alcohol een genotmiddel en cocaïne een drug?

"De argumenten waarmee de overheid cocaïne verbiedt, kunnen ook worden toegepast op alcohol," zegt prof. Toine Pieters, farmacoloog en wetenschapshistoricus van de Universiteit Utrecht.

Beide middelen zijn verslavend en brengen schade toe aan de volks­gezondheid, maar het grote verschil zit in de culturele context. Alcohol wordt vanaf de oudheid gebruikt in Europa, en is sociaal geaccepteerd. Cocaïne niet. Het is maar ongeveer 35 jaar vrij verkrijgbaar geweest.

Landen met een andere culturele context kennen een andere omgang met psychoactieve stoffen. "Iran wijst alcohol af, maar opium wordt al eeuwen gebruikt," zegt Pieters. "Zoals wij alcoholisten hebben, kent Iran opiumverslaafden, maar de meeste mensen kunnen het zo doseren dat het gebruik niet leidt tot maatschappelijke ontwrichting."

4. Maar cocaïne of heroïne zijn toch verslavender dan alcohol?

"Jawel, maar zeker niet verslavender dan nicotine," zegt Van den Brink van het AMC. "Van alle mensen die één keer alcohol of cannabis gebruiken, raakt zo'n 10 procent verslaafd. Bij cocaïne en heroïne is dat ongeveer 20 procent, terwijl het voor nicotine in meer dan 30 procent van de gevallen geldt."

De ratio in de wetgeving is ver te zoeken. Wetgeving vindt plaats in een culturele context en leunt op internationale verdragen en stereotypen. Dat kan de verschillende juridische benadering van dezelfde soort stoffen verklaren. Bij heroïne hoort een junk met een pak vla, bij oxycodon een beursgenoteerd bedrijf.

5. Worden illegale middelen ook gezien als geneesmiddel?

Zoals psychiater Jan Bastiaans lsd voorschreef bij patiënten met een kampsyndroom, zo onderzoekt dr. Kim Kuypers (Universiteit Maastricht) of mdma geschikt is bij de behandeling van posttraumatische stressstoornis (ptss). Mdma is illegaal, maar Kuypers heeft van de Inspectie Gezondheidszorg ontheffing gekregen.

"Bij 60 procent van de patiënten is het effectief, maar we moeten beter uitzoeken voor welke groep het werkt. Ik hoop dat mdma-therapie ooit een reguliere behandeling wordt."

Als gedegen onderzoek uitwijst dat mdma-therapie helpt en kosteneffectief is, vindt farmacoloog Pieters dat het een kans verdient.

Wel waarschuwt hij: "Mdma moet nooit door openbare apotheken worden verstrekt, want als mensen het op dezelfde wijze gaan gebruiken als antidepressiva, gebeuren er ongelukken. Mdma moet dan in een andere setting worden gebruikt dan reguliere middelen. Bovendien: mdma is geen wondermiddel, want wondermiddelen bestaan niet."

Stephen Snelders, Toine Pieters en Kim Kuypers spraken tijdens het symposium 'Psychedelica op doktersrecept - Van War on Drugs naar medisch wonderkind?' op 9 april in SPUI25, door SPUI25 in Spe.

Beeld Laura van der Bijl
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden