Plus

Wat drijft een school shooter? Birgit Pfeifer deed onderzoek

Een schietpartij maakt onsterfelijk, zegt promovenda Birgit Pfeifer (52). 'Het is niet de religie die gewelddadig is, maar het geweld zelf dat de religie is geworden.'

Beeld Shutterstock

Eens in de zoveel tijd schrikt de wereld even op: een moordpartij, meestal in een ver land, waar een willekeurige schutter op willekeurige slachtoffers is gaan schieten.

Zondag, in het Texaanse Sutherland Springs, waar de 26-jarige oud-militair Devin Patrick Kelley een kerk binnenstapte om er 26 mensen te vermoorden. Een maand eerder: Stephen Paddock die in Las Vegas 58 mensen doodschiet en er 546 verwondt.

Waarom? Het makkelijke antwoord: het zijn gekken. Het minder makkelijke antwoord: het is hun manier om zin aan het leven te geven.

"Wat mij opvalt," zegt Birgit Pfeifer, "zijn al die mensen die zeggen: hij? Niemand die het aan zag komen, terwijl de daad zelf tot in de puntjes was voorbereid."

Pfeifer hoopt morgen aan de Vrije Universiteit Amsterdam te promoveren op een onderzoek naar school shootings, schietpartijen op scholen in Amerika, Duitsland en Finland. Wat heeft de daders bewogen? Hoe zijn ze tot hun daad gekomen?

Heeft u een profiel kunnen ontdekken?
"Dat is het probleem: dat is er niet. We denken als snel dat het gaat om depressieve jongens die veel gepest zijn. Maar dat is lang niet altijd het geval. Soms zijn ze juist heel populair en komen ze uit een warm gezin. Wat hun bindt is de daad zelf. Die kondigen ze altijd aan, soms heel direct met een filmpje op YouTube, soms in een tekening of een essay voor school, dat vol staat met gewelddadige fantasieën."

Bestudering van de autobiografische documenten van zeven school shooters heeft haar een uniek inkijkje gegeven in de motivatie van daders, zegt Pfeifer. "Het zijn jongeren die moeite hebben het leven te nemen zoals het komt en daardoor uit balans raken. Jongeren die hun eigen tekortkomingen niet onder ogen durven te komen en in een existentiële crisis ­raken."

Hele gewone pubers dus.
"Toen ik hun afscheidsbrieven las, dacht ik vaak: shit, zo was ik ook. Ik was ook bang voor de toekomst en boos op de wereld."

"Wat hen onderscheidt, is hun reactie. Ze ontwikkelen eigen mythes, waarin ze hun daden beschrijven als een oorlog tussen goed en kwaad. Hun identiteit verandert in die van goddelijke wraak­engel, die bereid is om als martelaar te sterven. Een schietpartij zal ze onsterfelijk maken."

"Ze ontwikkelen ook eigen rituelen met eigen muziek en hebben transcendente ervaringen: gevoelens van goddelijke superioriteit en het gevoel uitverkoren te zijn."

Ze ontwikkelen een pseudoreligie?
"Ik noem het een impliciete religie. Eigenlijk: een persoonlijke religie. Dan denken mensen natuurlijk: nu is school shooting zeker ook al religieus geweld. Maar dat is niet wat ik bedoel. In hun existentiële crisis gaan deze daders op zoek naar zin en die vinden ze in het gebruik van geweld."

"Je kunt wel zeggen: met geweld kun je het kwaad niet bestrijden, maar zet de televisie eens aan. Het zijn altijd stoere kerels die de kwaden overhoop schieten. Het is één en al geweld, tot aan Tom en Jerry toe. Het is niet de religie die gewelddadig is, maar het geweld zelf dat de religie is geworden. Daarmee geven school shooters betekenis aan hun daad: het is waarvoor je leeft en waarvoor je dood wilt gaan."

Dat klinkt als de gemiddelde jihadist.
"Ook die jongens hebben heel verschillende achtergronden en slechts één kenmerk gemeen: het gevoel voor iets groters te vechten en bereid zijn daarvoor te sterven. En als mar­telaar zorgen ze ervoor dat de hele familie een plekje krijgt in het paradijs."

"Het vreemde is: school shooters worden in de meeste terrorismestudies niet gezien als lone wolves, omdat ze geen religieuze of politieke motieven hebben. Volgens mij zit dat dus anders. Ook in andere vormen van terrorisme zit een impliciete religieuze dimensie. Kijk naar Anders Breivik. Die zag zichzelf als tempelridder, die Noorwegen moest redden van de islam."

De discussie nu is: lokt de islam extremistisch geweld uit?
"Complete nonsens. Terroristen putten hooguit uit de religie van hun jeugd om hun eigen mythes, rituelen en transcendente ervaringen mee te construeren. Moslims evengoed als christenen. Breivik schoot als tempelridder talloze onschuldige mensen dood. Dat heeft de Bijbel hem echt niet voorgeschreven, hoor."

Gelooft u in preventie?
"Waarom wordt de ene verwarde puber een school shooter of een jihadist en de ander niet? Ik heb in Duitsland ook op de rails gelegen om de atoomtreinen tegen te houden, maar ik ben ook altijd geconfronteerd met meningen die niet de mijne waren. Dan leer je kritisch te denken en te reflecteren. Ik kom uit Oostenrijk. Mijn opa was intelligent, getalenteerd, de liefste man die je kunt voorstellen. Maar hij was ook lid van Hitlers partij. Die hoorde nooit een tegengeluid, die liet zich meeslepen in een proces waarin hij gevoel kreeg dat de wereld van hem was."

"Docenten worden tegenwoordig geacht om verontrustend gedrag te signaleren, maar dat is het topje van de ijsberg. Veel belangrijker is wat er onder het oppervlak zit: jongeren die niet om weten te gaan met teleurstellingen en alleen maar kunnen denken in zwartwit. Een existentiële crisis kan niet alleen leiden tot geweld, maar ook tot depressie of gebruik van drugs. Misschien is dat wel de belangrijkste opgave voor het onderwijs: leerlingen een reality check geven. Shit happens, wen er vast maar aan."

Oostenrijkse

Birgit Pfeifer werd geboren in 1965 in Graz (Oostenrijk) en groeide op in Leibnitz bij haar grootouders. In 1983 deed ze eindexamen Musikgymnasium in Althofen (Karinthië).

Van 1983 tot 1987 studeerde ze godsdienstwetenschappen en germanistiek aan de Karl Franzens Universiteit in Graz. Ze studeerde Duitse taal- en letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam en behaalde in 2003 de eerstegraads lesbevoegdheid Duits aan de hogeschool Utrecht.

Pfeifer verhuisde in 1993 naar Nederland (Kampen), waar ze als docent Duits op verschillende scholen werkte.

In 2003 werd ze leraren­opleider Duits op Windesheim (Zwolle). Daar werkt ze nu als onderzoeker schoolveiligheid.

Vrijdag promoveert Pfeifer aan de faculteit godgeleerdheid van de Vrije Universiteit Amsterdam op het proefschrift School shootings - Existential concerns and ­implicit religion.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool.nl.