Plus

Wat bewoog gewelddadige collaborateurs?

Een aantal Nederlandse collaborateurs heeft zich in de Tweede Wereldoorlog ­ontwikkeld tot uiterst gewelddadige handlangers van de bezetter. Paul van de Water doet onderzoek naar de oorzaken.

Collaborateur deelt handtekeningen uit aan aanhangers. Beeld anp

Lang was hij hoofd studentenzaken bij de Hogeschool van Amsterdam en directeur van Folia, maar na zijn pensionering begon Paul van de Water aan zijn promotie­onderzoek naar gewelddadige collaborateurs tijdens de bezetting van Nederland.

"Mijn onderzoek is gericht op het ontwikkelen van kennis over en inzicht in de groep van extremistische collaborateurs tijdens de bezetting van Nederland," zegt Van de Water.

"Mijn focus ligt niet bij NSB-prominenten als Mussert of Rost van Tonningen. Ik doe onderzoek naar mensen die voor de Tweede Wereldoorlog een 'normaal' leven leidden, dus geen leiders, bestuurders of militairen. Ik kijk naar mannen en vrouwen die zich 'opeens' bekeerden tot het nationaalsocialisme en zich vervolgens ontwikkelden tot extremistische en gewelddadige daders."

"Ik richt mij dus ook niet op de kampbewaarders of frontsoldaten, maar op gewone mannen en vrouwen die handlangers van de Duitsers werden en de vreselijkste dingen hebben gedaan: grove intimidatie, mishandeling, marteling, executies, moord en verraad."

Waar komt uw fascinatie voor dit onderwerp vandaan?
"De Tweede Wereldoorlog is een tijd van extremen. Mijn vader was grondwerker en zijn leven ging ondanks de oorlog min of meer op dezelfde manier verder. Hij schikte zich naar de omstandigheden."

"Maar je had ook mensen die in het verzet gingen en weer anderen die kozen voor de kant van de bezetter. Waarom deden ze dat, welke factoren hebben invloed gehad op hun keuze en waarom werden sommigen gewelddadig en anderen juist niet?"

Een van de personen waar u onderzoek naar verricht is Lucas Bunt, een vrijmetselaar uit Leeuwarden die een hekel had aan Duitsers.
"Voor de bezetting was hij was apolitiek, Oranjegezind en anti-Duits. Je zou niet verwachten dat hij ging werken voor en met de bezetter en dat hij gewelddadig werd. Dat is toch gebeurd. Ik vraag me dan af waarom."

"Tijdens de inval is zijn broer gesneuveld. In hedendaagse verklaringsmodellen voor extremisme wordt zo'n traumatische gebeurtenis als cruciaal gezien voor een omslag. Ik richt mij op een meer­dimensionale benadering. Welke psychologische, sociologische en maatschappelijke factoren zijn van invloed op de ontwikkeling naar radicaal en extremistisch en hoe versterken die factoren elkaar?"

Is er een gemene deler aan te wijzen waarom mensen gewelddadige collaborateurs werden?
"Nee. Er wordt wel beweerd dat het vooral laagopgeleide mensen waren in sociaal povere omstandigheden. Dat is niet zo. Lucas Bunt was niet arm en er waren ook universitair geschoolde mensen die gewelddadige collaborateurs werden. Harm Bouman was bijvoorbeeld notaris en Fransoos Lammers had een bloeiend taleninstituut. Morele vervlakking, gebrek aan empathie en drankmisbruik waren wel van invloed."

Om hoeveel collaborateurs ging het?
"Dat wil ik juist uitzoeken. Het heeft mede te maken met hoe je gewelddadig definieert. Staat het alleen gelijk aan intimidatie, mishandeling, moord of doodslag of is verraad ook een vorm van gewelddadigheid?"

"Ans van Dijk was een lesbische Jodin die honderden Joden heeft verraden. Vooralsnog zie ik dit soort verraad ook als een vorm van gewelddadig gedrag. Ik verricht trouwens op verschillende manieren onderzoek. In het geval van Lucas Bunt lees ik dossiers en praat ik met tijdgenoten die hem hebben gekend. Dat is niet eenvoudig. Mijn ervaring is dat deze mensen er liever niet over praten of weinig tot niets weten."

U werkt volgens de prosopografische benadering. Wat houdt dat in?
"Ik breng het leven van een collaborateur in beeld, schrijf korte biografieën over hen en vervolgens ga ik op zoek naar patronen in hun leven en in hun gedragingen. Zijn er overeenkomsten tussen hen te ontdekken? Zijn er verklaringen aan te dragen voor gedragingen, die wellicht ook voor anderen gelden? Wat zijn de verschillen tussen de personen?"

Wat voor handelingen hebben deze collaborateurs verricht?
"Ze waren werktuigen van de Duitsers. Ze mishandelden en moordden. Maar wat ze vooral deden, was angst zaaien. Daar ligt ook de overeenkomst met de extremisten van onze tijd. Die zijn ook vooral aan het angst zaaien. Ik hoop aan het eind van mijn promotie met een verklaringsmodel te komen dat het toenmalige extremisme en radicalisme kan duiden en dat wellicht ook in het heden toepasbaar is."

Betrof het vooral mannelijke collaborateurs, of zaten er ook vrouwen tussen?
"In Nederland heb ik vooral mannen aangetroffen. Ik heb nog geen vrouwen gevonden die mishandelden, martelden en moordden, althans als je de kampbewaaksters buiten beschouwing laat. Zoals gezegd, waren er wel vrouwen die talloze mensen hebben verraden."

Hoe werden deze personen na de oorlog behandeld?
"De meesten zijn tot zware gevangenisstraffen veroordeeld. Levenslang was geen uitzondering. Sommigen hebben de doodstraf gekregen en een paar zijn er ontsnapt. Alle veroordeelden zijn vroegtijdig vrijgelaten. Het gratiebeleid was tamelijk ruimhartig"

U schreef boeken over computers, leidde de afdeling studentenzaken van de HvA en was directeur van Folia. U bent wel in een andere wereld gestapt.
"Dat klopt en dat vind ik leuk. Ik hou van afwisseling. De Tweede Wereldoorlog heeft mij altijd geboeid. Het is een cruciale periode geweest in de geschiedenis van Nederland. Nu heb ik tijd om dit goed te onderzoeken."

"Overigens merk ik met enige regelmaat dat niet iedereen die fascinatie voor mijn onderzoek heeft. Het wordt niet gezien als een onderwerp om over te praten op recepties of verjaardagsfeestjes. Een onderzoek naar de bruine kroeg in Amsterdam doet het dan beter."

Paul van de Water

Amsterdam, 2 december 1953

1978-1995
docent Nederlands en ­Informatica
1998-1994 schrijver van boekjes op het gebied van automatisering
1995-1998 trendwatcher en IT-consultant
2001-2006 hoofd studentenzaken bij de Hogeschool van Amsterdam
2010-2015 directeur Folia
2015-2017 projectmanager HvA
2017-heden promovendus Universiteit van Amsterdam
2018 research-fellow bij het Niod

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden