Plus

Waarom zo lang wachten op een vrouwelijke burgemeester?

Hoe kan het toch dat we bijna zevenhonderd jaar moesten wachten op een vrouwelijke burgemeester? 'Ik kijk ernaar uit haar uit te fluiten bij de huldiging van Ajax.'

Femke Halsema Beeld Sjoukje Bierma

Ze heeft er lang mee geworsteld, of ze moest solliciteren. Begin dit jaar sprak Femke Halsema uitgebreid met Julia Wouters, oud-politiek assistent van Lodewijk Asscher. Wouters interviewde haar voor haar boek De Zijkant Van De Macht, over vrouwen in de politiek, dat rond Prinsjesdag verschijnt.

"Wat nou," zei Halsema tegen haar, "als ik de enige ben die kans maakt om Amsterdam een vrouwelijke burgemeester te geven? Is dat dan geen verplichting?"

Halsema genoot juist van het leven dat ze had, vertelt Wouters. Na haar carrière in de politiek had ze nu eindelijk de tijd om na te denken en te schrijven. "Dat raak ik kwijt, zei ze - maar haar man zei: je raakt niks kwijt, dat neem je mee. De mensen volgen jou."

Kortsluiting
Een week later diende ze haar brief in. En nu, juni 2018, krijgt Amsterdam zijn eerste vrouwelijke burgemeester. Een volle eeuw na de invoering van het vrouwenkiesrecht.

En dat terwijl in 1919 het nog redelijk voortvarend leek te gaan met de vrouwen in de politiek. Nog voor vrouwen zelf mochten stemmen, werden er vijf verkozen in de Amsterdamse gemeenteraad.

Door mannen, dus: het passief vrouwenkiesrecht was twee jaar eerder ingevoerd, maar vrouwen mochten zelf pas maanden na de gemeenteraadsverkiezingen van 1919 voor het eerst zelf een stem uitbrengen.

Een bizarre situatie, zegt Tom van der Molen, conservator van het Amsterdam Museum, die op dit moment de tentoonstelling 1001 vrouwen in de 20ste eeuw voorbereidt.

De eerste vrouwen in de gemeenteraad deden het goed: ze maakten alle hun termijn vol, al stapte een van hen, Carry Pothuis-Smit, na twee jaar over naar de Eerste Kamer.

Een halve eeuw
Het duurde, zegt Van der Molen, nog 'shocking' lang voor Amsterdam een vrouwelijke wethouder kreeg. Een halve eeuw: in 1978 trad Irene Vorrink aan. Ze bleef maar een jaar. Ze wilde de drugsoverlast aanpakken door die te spreiden over de stad. Dat viel niet goed, dus na een jaar mocht ze vertrekken.

Ze is, denkt Van der Molen, slachtoffer geworden van politieke machinaties. Na Vorrinks vertrek was wel het pad geëffend voor andere vrouwen in het Amsterdamse stadsbestuur. "Je ziet dat het kan, en dat maakt de weg vrij voor anderen."

De eerste vrouwelijke burgemeester van Nederland trad aan in 1946. Truus Smulders­-Beliën zwaaide toen de scepter over Oost-, West- en Middelbeers, een gemeente ten zuidoosten van Tilburg.

Kortsluiting
Misschien een wat bescheiden start, maar hoezo moest het dan nog meer dan zeventig jaar duren voor Amsterdam een vrouwelijke burgemeester kreeg? Van der Molen: "Dat is gewoon heel lang niet mogelijk geweest in de gedachten van de mensen."

Nog steeds krijgen velen, mannen én vrouwen, kortsluiting in hun hoofd als ze moeten nadenken over vrouwelijk leiderschap, zegt Julia Wouters. "Ons beeld van vrouwen: aardig, zachtmoedig, zorgzaam, verhoudt zich slecht tot de kwaliteiten die wij leiders toedichten: ambitieus, intelligent, competent.

Omdat onze leiders vrijwel altijd mannen zijn. Dan ontstaat een mismatch, en kunnen wij niet anders dan concluderen dat een vrouw die intelligent en ambitieus is wel koud en kil moet zijn."

Rompertjes strijken
Wat Femke Halsema ook wordt aangewreven: haar gebrek aan bestuurlijke ervaring. Toch kon Jan Peter Balkenende premier van Nederland worden met de Krokettenmotie als belangrijkste wapenfeit: als gemeenteraadslid in Amstelveen had hij voor elkaar gekregen dat raadsleden recht hadden op een kroket wanneer een debat uitliep tot na 23.00 uur.

Daar werden toen hij aantrad wel wat vraagtekens bij geplaatst, maar niemand zei: hoezo denkt die minkukel dat hij het land kan leiden? Vrouwen moeten steeds opnieuw bewijzen dat ze het kunnen. Het is fenomeen zit diep ingebakken: waar mannen worden beoordeeld op hun potentie, worden vrouwen dat op hun ervaring. Dan kom je dus altijd scheef uit.

Wat Wouters Halsema zou adviseren: durf vooral een vrouw te zijn. "Ze vertelde mij dat ze als fractieleider vooral had geknokt om mee te doen met de mannen. 'Als mensen me vroegen: hoe doe je dat toch, zei ik: ik doe het net als Zalm, Balkenende en Bos. Nu weet ik dat dat het verkeerde antwoord was.

Gedoemd te mislukken
Ik deed het niet net zoals zij. Ik deed dat, maar stond ook 's nachts groente te koken voor de potjes voor de baby's, en rompertjes te strijken om te compenseren dat ik voor mijn gevoel als moeder tekortschoot. Dus eigenlijk deed ik twee keer zoveel.'"

Als je als vrouw probeert hetzelfde te zijn als mannen, ben je gedoemd te mislukken, zegt Wouters. "Ik hoop dat ze zich kan ontpoppen als een heel ander type leider." Een mooi voorbeeld vindt zij de premier van Nieuw-Zeeland, Jacinda Ardern. Zij kreeg anderhalve week geleden een baby, deelde de foto op Instagram, neemt zes weken verlof - doet kortom alles anders dan wat wordt verwacht van de leider van een land.

"Ze breekt door alle regels heen. Doordat ze alles anders doet dan je verwacht, krijg je ook niet zo'n clash met ons beeld van leiderschap. Dan is het gewoon leuk en verfrissend."

Wisselwerking
Halsema moet laten zien dat ze in de wind kan en wil staan, zegt Andrée van Es, oud-wethouder in Amsterdam voor GroenLinks, met bijna veertig jaar ervaring in de politiek en het openbaar bestuur. "En tegelijk moet ze durven vertrouwen op de mensen om haar heen en voor hen openstaan. Dat heeft een wisselwerking."

Vrouwen zijn er beter in getraind hun kwetsbare kant te laten zien, zegt Van Es. Hoe voorkom je dan dat je zwak overkomt? "Je moet laten zien dat je sterk bent, en het tegelijk niet alleen kunt - want dat kan namelijk niemand."

Het ambt van burgemeester vraagt om het kunnen nemen van stevige beslissingen en het tonen van compassie. "Harde en zachte eigenschappen. Ik vind niet dat je daarvan kunt zeggen: die zijn mannelijk of vrouwelijk. Eberhard van der Laan kon ook compassie tonen."

Burgervader kan niet meer
Van Es vindt Halsema's benoeming een historisch moment. "Het ontroert me ook. Dat ze zegt dat haar sollicitatie ook een verplichting is jegens alle vrouwen, dat voel ik wel.

Zij kan de geesten rijp maken voor een vrouwelijke premier. Maar tegelijk moet ze dat nu van zich afschudden. Ze moet niet nu opstaan en naar bed gaan met het idee: dit doe ik voor alle vrouwen."

Dat zal nog lastig worden. Tegen Wouters zei Halsema al dat ze langer in de Tweede Kamer is blijven zitten om 'niet weer' zo'n vrouw te zijn die voortijdig afhaakte.

37 jaar na Utrecht

Als Femke Halsema benoemd wordt, telt Nederland 99 vrouwelijke burgemeesters. Truus Smulders-Beliën (Oost-, West- en Middelbeers) was de eerste. Zij begon in 1946. Utrecht kreeg zijn eerste vrouw in 1981: de Amsterdamse Lien Vos-van Gortel. Den Haag was met Pauline Krikke, oud-VVD-wethouder, in 2017 aan de beurt. Daarvoor was zij burgemeester van Arnhem. In Rotterdam is het nog wachten op de eerste vrouw. Ahmed Aboutaleb (PvdA) is daar sinds 2009 wel de eerste burgemeester met Marokkaanse wortels in een grote Europese stad.

Tom van der Molen zal als historicus Halsema met belangstelling volgen. "Alleen al de term burgervader, die kan nu niet meer. En een vriend van mij zei: ik kijk er als Ajaxfan naar uit haar uit te fluiten bij de huldiging."

"Want dat is de traditie - elke burgemeester had daar zijn eigen modus in gevonden, maar dat krijgt natuurlijk een heel andere dynamiek als het om een vrouw gaat."

Julia Wouters: "Ik weet niet of de burgemeester erover gaat, maar hopelijk gaat ze ervoor zorgen dat er ook openbare toiletten voor vrouwen komen. Ze zal in elk geval niet, zoals een rechter deed, zeggen dat vrouwen maar in een plaskrul moeten gaan."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden