Plus

Waarom gaan we in de vakantie naar plaatsen van onheil?

Elk jaar bezoeken miljoenen vakantiegangers een rampplek of concentratiekamp. Dark tourism noemt de wetenschap dat. Wat drijft die ramptoerist? 'Op het strand kom je die gevoelens niet tegen.'

Vernietigingskamp ­Auschwitz-Birkenau trekt jaarlijks 1,5 ­miljoen ­bezoekers Beeld Roger Cremers

Met tranen in haar ogen liep Dorina Buda (35) vorig jaar het Anne Frank Huis uit. Om haar heen leek iedereen een beetje te snikken. Terwijl ze eigenlijk in Amsterdam was om plezier te hebben.

Waarom gaan we in de vakantie naar plaatsen van ­onheil? Contra-intuïtief noemt Buda die hang van toeristen om locaties te bezoeken die je associeert met de dood of gruwelijkheden. ­Vakantie is plezier maken en ontspannen, maar miljoenen toeristen per jaar trekken óók naar plekken als Auschwitz, de Killing Fields in Cambodja of Ground Zero in New York.

Thanatotoerisme - naar thanatos: 'dood' in het Grieks - heet deze vorm van toerisme, of dark tourism. Hoewel er geen cijfers voorhanden zijn, lijkt het fenomeen groeiende.

In Groot-Brittannië bestaat zelfs een onderzoeksinstituut voor dark tourism aan de University of Central Lancashire. De Roemeense Dorina Buda, universitair docent aan de Rijksuniversiteit Groningen, doet onderzoek naar dark tourism in Israël en Palestina.

Dark tourism klinkt erg duister. Is het zo negatief als het klinkt?
"Helemaal niet. Het woord lijkt een negatieve connotatie te hebben, maar dark tourism is een breed begrip dat vooral betrekking heeft op de soort locaties die je confronteren met bepaalde emoties als angst, verdriet of ontroering. Ramptoerisme valt hier bijvoorbeeld ook onder. Toch kan dark tourism ook bijzonder positief zijn."

Op welke manier?
"Als je op rampplekken komt, in concentratiekampen of op plekken als New Orleans na orkaan Katrina, vraag je je af wat er is gebeurd, hoe het heeft kunnen gebeuren en wat je misschien zelf kunt doen om het te vermijden."

Miljoenen mensen gaan jaarlijks naar het Anne Frank Huis en het museum op Ground Zero. Waarom heeft de mens behoefte aan duister toerisme?
"Het kan verschillende redenen hebben: sommige mensen willen een beeld krijgen bij de geschiedenis die ze kennen, het raakt ze persoonlijk, ze zijn nieuwsgierig of het staat in een reisgids als 'must see'. Bij het bezoek aan dark tourism-­locaties ontstaat een verband tussen angst en ­plezier. Je komt buiten de routine van je dagelijkse emoties. Je zintuigen worden extra geprikkeld, de ervaring wordt intenser want je zwenkt van blijdschap naar verdriet, van vreugde naar tranen. Als je alleen gaat skiën of zonnen op het strand, kom je die gevoelens niet ­tegen."

Is het iets nieuws?
"Nee, het bestaat al eeuwen. Ook het reizen van mensen naar gladiatorenspelen of executies om bij te wonen, kun je zien als vroege vorm van dark tourism. In de negentiende eeuw was het heel gewoon om begraafplaatsen te ­bezoeken. We zijn altijd nieuwsgierig geweest naar de dood. In 2000 kwamen de Britse onderzoekers John ­Lennon en Malcolm Foley met de term dark tourism."

Is het ook sensatiezucht om naar rampenplekken te gaan?
"Toeristen en reisbureaus zullen niet snel toegeven dat er ook iets van sensatiebehoefte in zo'n bezoek zit. Het is een taboe om te zeggen dat je dicht bij de dood wilt zijn. Mensen zullen altijd een andere uitleg geven: ik wil de geschiedenis beter begrijpen, respect tonen, stilstaan bij wat mijn grootouders hebben meegemaakt. Terwijl er meer aan de hand is dan alleen jezelf willen onderwijzen."

'Duistere' attracties in Amsterdam

Naast voor de hand liggende ­bestemmingen als het Anne Frank Huis en het Torture Museum kun je ook kiezen voor:

- Een liquidatietour: tour langs ­locaties waar Amsterdamse onderwereldfiguren zijn geliquideerd (o.a. langs het Hilton, waar Klaas Bruinsma werd neergeschoten).
- De boom die alles zag: herdenkingsplek van de Bijlmerramp.
- Zorgvlied: op de begraafplaats kun je zelfs een rondleiding krijgen.

Wat is er dan aan de hand?
"In mijn onderzoek zoek ik naar de onbewuste redenen om rampplekken te bezoeken. Ik gebruik daarvoor Spinoza's term affect: emoties kun je een naam geven terwijl ­affect de laag onder de emoties is, het gevoel waar je geen naam voor kunt vinden. Het is een soort krachtenveld dat mensen voortbeweegt."

Maakt een bezoek aan Waterloo of het voormalige kampterrein ­Buchenwald een ­vakantie beter?
"Dat kan. Ook als je naar huis gaat, kun je nog geraakt zijn door wat je zag of wat een gids heeft verteld. Het is iets wat blijft hangen, soms je leven lang. Dat is waarschijnlijk ­anders als je naar de tunnel in Parijs gaat waar prinses Diana is omgekomen, maar een bezoek aan een concentratiekamp kan grote indruk maken."

Waarom groeit dark tourism?
"Rampen en terroristische aanslagen zijn voortdurend aanwezig in het nieuws. Die aanwezigheid jaagt sommige mensen angst aan en maakt anderen nieuwsgierig. Ze kiezen ervoor juist naar die plekken te gaan in plaats van naar het strand. Het ligt natuurlijk gevoelig, maar er zullen ook mensen zijn die juist naar Parijs gaan om de Bataclan of de restaurants te bezoeken waar in november tientallen mensen zijn doodgeschoten. Toeristen leggen het uit als het tonen van respect, of het niet laten bangmaken door terroristen. Maar er zit ook iets van voyeurisme in."

Zijn er grenzen aan het toelaatbare?
"Ik wil geen moreel oordeel vellen over dark tourism. Maar lokale bewoners, bijvoorbeeld in New Orleans, zijn niet ­altijd blij met de toeristen die komen kijken naar hun ­lijden. Al proberen toeristenbureaus het te verkopen als 'empathie tonen met de slachtoffers'. Ik ken ook de voorbeelden van liquidatietours, zoals in Amsterdam, waarbij gidsen langs locaties gaan waar criminelen zijn doodgeschoten."

"Natuurlijk zijn er grenzen aan wat moet kunnen, maar ik zie ook dat die grenzen verschuiven. Alleen al het feit dat er groeiende interesse is voor macabere locaties, laat zien dat we die grenzen moeten bediscussiëren. En ook de manier waarop we ermee omgaan: zoals selfies nemen bij een Holocaustmonument."

"Tegelijkertijd kan dark tourism ook écht iets moois op­leveren. In Palestina zijn ze bijvoorbeeld heel blij met bezoekers. Die gaan naar huis en delen wat ze hebben gezien. Voor hun zijn toeristen 'messengers of peace'."

Dorina Buda is onderzoeker dark tourism en universitair docent aan de Rijksuniversiteit Groningen Beeld Eigen foto

Voor elke ramptoerist wat wils

- Begraafplaatsen (van Père Lachaise in Parijs tot het graf van Elvis Presley)

- Holocausttoerisme (concentratiekampen en Holocaustmusea)

- (Andere) genocideplekken (de killing fields in Cambodja)

- Moordtours (de Helter Skeltertours langs de moordplekken van Charles Manson in Los Angeles)

- Gevangenissen en plekken van vervolging (Het Stasimuseum in Berlijn of de muur die de Westelijke Jordaanoever afscheidt)

- Oorlogstoerisme (De Cu Chitunnels in Vietnam, Sarajevo of een fietstocht langs de Belgische slagvelden uit de Eerste Wereldoorlog)

- Plaatsen waar terroristische aanslagen zijn gepleegd (Ground Zero in New York of de Bataclan in Parijs)

- Communistische locaties (van KGB-musea tot Stalinbeelden) en Koude Oorlogbestemmingen (resten van de Berlijnse Muur)

- Nucleair toerisme (met een geigerteller rondlopen in Tsjernobyl of kijken naar de ravage in Fukushima)

- Rampgebiedtoerisme (New Orleans of het tsunamigebied)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden