Plus

Waarom de genderneutrale wc zijn intrede deed

Musea, de Universiteit van Amsterdam en het stadhuis hebben genderneutrale wc's, en straks heeft zelfs het Westerpark er een. Waarom de genderneutrale wc zijn intrede deed in Amsterdam.

Beeld Van Santen & Bolleurs

Het was een vreemde gewaarwording, tijdens de opening van Transmission in het Amsterdam Museum. Op een gegeven moment stonden er meer journalisten bij de wc's dan bij de tentoonstelling. "En wat was er nu helemaal te zien," zegt Mirjam Sneeuwloper, educator van het Amsterdam Museum. "Een paar bordjes."

Het Amsterdam Museum ging in 2015 als eerste Amsterdamse instelling over op genderneutrale wc's. Nu, vier jaar later, is de stad zo ver dat er al wordt gesproken over een genderneutraal toilet in de buitenlucht, in het Westerpark.

In 2015 was het nog een hele stap. En dat terwijl het een kwestie was van bordjes ophangen - aan de pot zelf veranderde niks. Bij de toiletten hingen drie icoontjes op de algemene toegangsdeur: een poppetje in broek, een met rokje en een genderneutrale, met een half rokje.

"In het museum was het besef gerezen dat we meer moesten doen aan erkenning en herkenning van ons publiek," zegt Sneeuwloper. "We hadden in onze collectie eigenlijk niets vanuit de transgemeenschappen. Dat is gek voor een stad als Amsterdam."

Met de billen bloot
Het idee voor de expositie Transmission was geboren. Besloten werd meteen met mensen en belangengroepen om de tafel te zitten om verhalen en objecten te verzamelen. Het werden vier rondetafelgesprekken. Iedereen mocht aanschuiven, maar de verslagen waren geheim.

"Het moest een veilige omgeving zijn. Niet alleen voor de transgemeenschappen, maar ook voor het personeel van het museum, want wij moesten ook met de billen bloot. Misschien deden wij ook wel van alles verkeerd."

Een van de opmerkelijke uitkomsten: het ongemak dat transgenders voelen om naar een openbaar toilet te gaan. Gedwongen worden te kiezen tussen man of vrouw, ook als je van die keuze niet zeker bent, of wanneer die beladen is.

"Toen besloten we, parallel aan de tentoonstelling, genderneutrale wc's te maken. Met een bordje erbij. Het werkte: je zag mensen even twijfelen waar ze heen moesten. Dat sloot goed aan bij Transmission. Het was bovendien heel veilig: doordat de genderneutrale wc's waren gekoppeld aan de expositie, konden we er na afloop ook zo weer mee stoppen. Na twee weken besloten we ze te houden."

Witte Huis
Bij de gesprekken hadden veel mensen een bewegende sticker bij zich. Afhankelijk van hoe je ernaar keek, werd de afbeelding een mannetje, een vrouwtje of iets ertussenin. De sticker kwam van de Gay-Straight Alliance (GSA), een beweging voor gendergelijkheid op scholen, deel van het COC. In 2014 was de GSA een actie begonnen voor genderneutrale wc's op middelbare scholen.

De achtergrond: juist transgender jongeren worstelen met de keuze voor de 'juiste' wc. Zo erg dat ze vaak zo min mogelijk drinken om op school maar niet te hoeven plassen. "Wij wilden zo ruimte vragen voor transgenders," zegt Geert-Jan Edelenbosch van COC Nederland. "De stickers plaatsten ook vraagtekens bij de hokjescultuur: moet je per se man of vrouw zijn? Eerst wilden we de actie 'Schijt aan hokjes' noemen. Dat vonden de leerlingen wel een goed idee, maar de leraren niet zo."

De sticker bracht wel het gesprek verder op gang. "Het hielp ook dat België en Amerika al opvallende voorbeelden van genderneutrale toiletten hadden," zegt educator Mirjam Sneeuw­loper. "Dan kun je makkelijker uitleggen wat we aan het doen waren."

In de VS waren genderneutrale wc's al gebruikelijker. Onder Barack Obama had het Witte Huis ze ook gekregen - Donald Trump heeft ze vooralsnog ongemoeid gelaten.
Na het Amsterdam Museum volgden andere musea en de Universiteit van Amsterdam. In februari 2017 besloot de gemeente genderneutrale wc's in te voeren. Dat was het moment dat het grote publiek ermee in aanraking kwam.

De negatieve reacties waren niet van de lucht. Rechtse politici noemden de genderneutrale toiletten een onzinnige uitvinding van links (Ton Elias, Martin Bosma). Politiek correct gezeur. Columnisten vonden de discussie vooral tijdverspilling. 'Je zou denken dat lokale politici urgentere zaken aan het hoofd hebben,' schreef Elma Drayer in de Volkskrant.

Rosanne Hertzberger, NRC: 'Er zijn urgentere kwesties in dit land dan een standbeeld van Michiel de Ruyter, genderneutrale toiletten of "dames en heren". Toch lijkt grootstedelijk hoogopgeleid intellectueel Nederland voornamelijk met dat soort randzaken bezig.' En dan laten we de minder eloquent geformuleerde negatieve reacties op sociale media nog maar even achterwege. 'Genderneutraal' werd met overmacht verkozen tot het irritantste woord van 2017.

Angst en onzekerheid
"De mensen vonden dat hun iets werd afgepakt," zegt Edelenbosch. "Terwijl het ging om ruimte geven aan iedereen." Al snel ging het COC daarom over op het woord genderdivers. 'Neutraal' zou kunnen suggereren dat iemands geslacht geneutraliseerd dient te worden. Echt ingeburgerd is dat woord nog niet: in Nederlandse kranten kwam 'genderdivers' de laatste jaren twee keer voor (beide keren in Het Parool).

"Onze opvattingen over mannelijkheid en vrouwelijkheid gaan diep," zegt sociaal­wetenschapper Linda Duits, gespecialiseerd in gendervraagstukken. "Als je daaraan gaat tornen, ontstaan angst en onzekerheid. Een onderwerp als genderneutrale toiletten legt die spanning bloot. Dat is bedreigend."

Sommige mannen, stelt Duits, ontlenen hun mannelijkheid aan staand kunnen plassen. "Mannen die zittend plassen worden wijverig gevonden, of gay. En vroeger was het zelfs een criterium om iemands geslacht te bepalen. Als een baby met een intersekseconditie werd geboren, dus als niet meteen duidelijk was of het een jongetje of een meisje was, werd onder meer gekeken of de penis groot genoeg kon worden om er staand mee te plassen. Als dat niet zo was, werd het kind een meisje."

Zijn er volgens Duits goede redenen om tegen genderneutrale wc's te zijn? "Nee. De gescheiden wc komt uit de negentiende eeuw, toen men vond dat vrouwen het zwakke geslacht waren en daarom een aparte wc verdienden die hen afschermde van het publieke domein. Nu wordt nog wel gezegd dat vrouwen zich onveilig voelen met mannen in één wc. Dat zou ik als man nogal beledigend vinden." Is dit niet een hoop gedoe voor zo'n kleine groep transgenders? "Er zijn ook weinig mensen in een rolstoel. Daar hebben we ook voorzieningen voor."

Slecht richtende mannen
Een ander gehoord argument: vrouwen willen zich graag onbespied kunnen opmaken. Duits: "Dan heb je het niet over het hokje, maar over de ruimte ervoor, met de wasbakken. Je zou, als daar echt behoefte aan is, bijvoorbeeld in clubs een aparte vrouwenruimte kunnen maken, net als de rookruimte."

Ook bij de gesprekken in het Amsterdam Museum kwamen allerlei tegenargumenten ter sprake. "Transgenders zeiden dat ze het juist prettig vonden eindelijk naar de wc te kunnen die past bij hun gender," zegt Sneeuwloper. "Toen vroegen wij: maar had jij het, toen je nog in transitie was, niet juist fijn gevonden om niet te hoeven kiezen? Dat was ook zo."

Eerste genderneutrale toilet op ministerie OCW Beeld Robin van Lonkhuijsen

En worden vrouwen-wc's niet viezer als je die slecht richtende mannen toelaat? "Dat werd gezegd. En andersom waren er ook mannen die dachten dat wc's viezer werden als er vrouwen zouden komen. Die zijn immers soms ongesteld. Maar dan heb je het niet over genderneutraalheid, maar over het schoonhouden van wc's."

Sneeuwloper ziet eigenlijk alleen maar voordelen. Vaders die hun dochters naar de wc willen begeleiden voelen zich niet meer ongemakkelijk, net als moeders met zonen. En de rijen zijn korter. "Vroeger had je altijd een rij bij de vrouwen, nooit bij de mannen. Nu moet gewoon iedereen soms wachten. Veel eerlijker."

Meer genderneutraal

Eind 2017 schrapte de Hema alle geslachtsaanduidingen van kinderkleding. Aanleiding daarvoor was onder meer de tienjarige ­Amsterdamse Julia, die de Hema in 2015 had gevraagd ook onderbroeken zonder roze hartjes te maken.

Dat jaar werd op veel plekken het taalgebruik aangepast. Zo besloot de gemeente Amster­dam burgers niet langer aan te spreken met 'dames en heren', maar met 'Amsterdammers, mensen of bijvoorbeeld reizigers'. Bij de opening van Transmission in het Amsterdam Museum in 2015 gebeurde iets dergelijks, daar werd men welkom geheten met 'geachte aanwezigen'.

Sinds 2018 is het mogelijk iets anders dan M of V in het paspoort te vermelden, zij het alleen via de rechter. Vorige zomer besloot de rechter dat in het paspoort van de Bredase Leonne Zeegers een X mocht staan, omdat Zeegers zich man noch vrouw voelt. CDA-staatssecretaris Raymond Knops liet in januari weten af te zien van de wetswijziging die dit makkelijker zou maken.
Joanne van Gool

Trans/cisgender
Gender is niet hetzelfde als geslacht. Geslacht, of sekse, gaat over de biologische kenmerken van een persoon. Gen -der - er is geen Nederlands woord voor - gaat over de mate waarin die persoon zich identificeert met z'n geslacht. Sociaalwetenschapper Linda Duits: "Gender is wat in je hoofd gebeurt, sekse is wat in je broekje zit."

Een genderneutrale benadering houdt dus rekening met mensen bij wie het geslacht niet overeenkomt met hun gender, die transgender zijn, of die zich niet sterk met hun geslacht identificeren. Voor de liefhebber: 'trans' betekent 'aan de andere kant'. De tegenstelling is 'cis', 'aan deze kant'. Vandaar dat de term cisgender wordt
gebruikt voor mensen die innerlijk in overeenstemming zijn met hun geslacht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden