Plus

Waar stopt de medicalisering van Nederland? Stimuleer gezonde leefstijl

We investeren veel meer in medische zorg dan in preventie. Jaap Seidell en Jutka Halberstadt pleiten voor een flinke draai: stimuleer een gezonde leefstijl, voorkom ziektes en help zo de stijgende zorgkosten te beteugelen.

Beeld Lizette Schaap

Iedereen is ziek (maar de meesten weten het nog niet)

Het toneelstuk Knock, ou le triomphe de la médicine van de Franse schrijver Jules Romains uit 1923 is bijna honderd jaar oud en ook vandaag actueel. Knock, de hoofdpersoon, is een zwendelaar met gokschulden die zichzelf laat omscholen tot arts.

Hij start een plattelandspraktijk in een bergdorp, maar zijn spreekuur is leeg want de bewoners zijn zo gezond als een vis. Daar verzint hij wat op. Tijdens gratis consulten op het marktplein overtuigt hij de helft van de bevolking dat ze een ziekte onder de leden hebben en de andere helft houdt zich al spoedig bezig met hun verzorging.

Knock gaat ervan uit dat alle gezonde mensen ziek zijn, maar dat ze het alleen nog niet weten. De enigen die van de verwoede medicalisering (financieel) beter worden zijn de plaatselijke apotheker, de hoteleigenaar (wiens hotel snel wordt omgebouwd tot ziekenhuis) en dokter Knock zelf natuurlijk.

De situatie uit deze satirische komedie staat niet zo ver af van onze huidige volksgezondheid. Volgens het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu hebben wij in Nederland over niet al te lange tijd zeven miljoen mensen met een chronische ziekte.

Dat betreft lichamelijke aandoeningen zoals diabetes type 2, kanker en hart- en vaatziekten en psychische aandoeningen zoals depressie, angststoornissen en dementie. En dan zijn er nog grote aantallen mensen die met medicijnen worden behandeld voor zogeheten risicofactoren voor ziekten, zoals een hoge bloeddruk en een hoog cholesterol.

De diagnose van veel van die ziekten en risicofactoren is redelijk willekeurig en regelmatig worden de criteria opgerekt waardoor meer mensen in aanmerking komen voor medicatie.

Is dat een teken van oprukkende medicalisering zoals dr. Knock dat in het theater ensceneerde of is er sprake van betere inzichten en vooruitgang? Het klinkt natuurlijk vooral als een zegen: vroege opsporing van ziekten ('de zieken die het nog niet weten,' zou dr. Knock zeggen) en betere behandelmethoden van ziekten en risicofactoren, maken dat mensen langer kunnen leven met hun ziekte.

De medicalisering heeft een aantoonbaar effect op onze levensverwachting. In 2040 heeft een man die zestig is gemiddeld nog 26 jaar te leven en een vrouw 29 jaar. Dat is respectievelijk zeven en negen jaar langer dan zestig jaar geleden. De triomf van de geneeskunde.

Hoe betalen we de zorg voor al die zieken?

Die enorme aantallen zieken doen de zorgkosten enorm stijgen. Die kosten bedragen in 2040 naar schatting 174 miljard euro per jaar. Dit moet worden gedekt door onze zorgverzekering, een stelsel met van oudsher solidariteit als uitgangspunt.

Naarmate het aantal chronisch zieken toeneemt en het aantal geavanceerde behandelingsmethoden razendsnel uitbreidt, wordt een andere kijk op zorg noodzakelijk als we de exploderende kosten in de hand willen houden.

Onze zorgverzekeringen zijn zogeheten schadeverzekeringen. Ze keren pas uit bij ziekte, ofwel schade. Veel van die gezondheidsproblemen zijn veroorzaakt door de inrichting van onze samenleving en onze leefstijl en dat biedt perspectief voor andere investeringen dan enkel in medische zorg.

Een betere volksgezondheid betekent ook een gezonde leefomgeving bieden.

De grote gezondheidsproblemen van honderd jaar geleden werden niet opgelost door meer ­investeringen in de zorg, maar door brede overheidsprogramma's voor verbeteringen in levensomstandigheden (huisvesting en werkomstandigheden), voedingstoestand (bestrijding van ondervoeding) en hygiëne (zoals veilig drinkwater en sanitaire voorzieningen).

De epidemieën van welvaartsziekten van deze tijd zijn het beste te ­bestrijden door het uitbannen van roken, excessief alcoholgebruik, bewegingsarmoede en overmatige consumptie van ongezond voedsel - en maar zeer beperkt door meer curatieve en langdurige zorg.

Dat wil natuurlijk niet zeggen dat we noodzakelijke en werkzame zorg voor chronisch ziekten moeten afschaffen; medicatie en ingrepen dienen beschikbaar te zijn voor patiënten voor wie dat noodzakelijk is.

Tegelijkertijd moeten we, net als in de negentiende eeuw, een betere volksgezondheid veel meer als integraal onderdeel van de samenleving zien. De basis is daarbij een gezonde leefomgeving die maakt dat we ziekten voorkomen of uitstellen en die het mogelijk maakt voor mensen met ziekte om gezonder te leven met minder complicaties.

Hulp uitstellen tot zware zorg nodig is, is onverstandig.

Het is niet ingewikkeld om te bedenken dat de gevolgen van beginnende ziekten in een vroeg stadium nog relatief makkelijk kunnen worden voorkomen of uitgesteld.

Wachten met bijsturen tot een ziekte zodanig ernstig wordt dat ingrijpen met zwaar geschut noodzakelijk is en met veel bijwerkingen gepaard gaat, is vanuit een medisch, humanitair en financieel oogpunt geen verstandige strategie. Toch is dat wat geregeld gebeurt.

Een voorbeeld uit de zorg voor mensen met obesitas: vaak wordt met serieuze hulp gewacht tot iemand ernstige obesitas heeft met bijkomende ziekten zoals diabetes type 2. Dan is er als laatste redmiddel de zogeheten bariatrische chirurgie ook wel bekend als 'maagverkleining'.

Dat zijn in principe verminkende operaties in een gezonde maag en darm die ervoor zorgen dat er minder voedsel wordt ingenomen én minder ervan wordt opgenomen in de darm.

Een buitengewoon effectieve ingreep, maar wel een paardenmiddel met nogal wat bijwerkingen op de korte en lange termijn. Het is goed dat deze ingreep bestaat voor een beperkte groep mensen die op geen andere manier kan worden geholpen.

Chirurgen zijn echter dermate opgetogen over de resultaten dat ze overwegen om de criteria om in aanmerking te komen voor een chirurgische ingreep aanmerkelijk te verruimen. Toepassingen bij veel minder ernstig overgewicht en ook al op jonge leeftijd staan op het programma.

In 2008 kregen 2591 mensen in Nederland een maagverkleining met onder meer de gastric bypass-methode. In 2015 ging het al om 8573 mensen en naar schatting zullen dit jaar tien- tot twaalfduizend mensen een dergelijke onomkeerbare operatie ondergaan en in de jaren daarna wordt de capaciteit naar verwachting fors uitgebreid.

Er zijn nogal wat chirurgen die zelfs opperen dat iedereen met diabetes type 2 een dergelijke operatie zou moeten kunnen ondergaan. Let wel, alleen dat zijn al ruim een miljoen mensen in Nederland.

Volgens de chirurgen zijn er voor deze mensen geen effectieve alternatieven om het tij te keren. Eén prominente chirurg sprak laatst over het stoppen met 'aantutten met leefstijl'.

Dat leefstijlbegeleiding geen soelaas biedt voor mensen met diabetes type 2 is aantoonbaar onjuist. Een Schots onderzoek, waarvan de resultaten afgelopen december werden gepubliceerd in het medische tijdschrift The Lancet, laat zien dat wanneer huisartspatiënten met type 2 diabetes leefstijlbegeleiding kregen aangeboden, een kwart van hen meer dan 15 kilo gewicht verloor en bijna de helft van zijn diabetes af was ('in remissie').

Deze mensen hadden geen medicatie meer nodig. Dergelijke opmerkelijk gunstige effecten worden ook gerapporteerd bij het Nederlandse programma 'Keer diabetes om'.

Een gezondere leefstijl kan bovendien de ruime meerderheid van de gevallen van diabetes type 2 voorkomen. Dergelijke zorg wordt echter niet of nauwelijks aangeboden. De basisverzekering vergoedt jaarlijks drie uur diëtist.

€ 174.000.000.000

De zorgkosten zullen in 2040 naar schatting 174 miljard euro per jaar bedragen.

Preventieve zorg om bij mensen met een hoog risico te voorkomen dat type 2 diabetes ontstaat, wordt in principe niet vergoed. De roep om meer chirurgisch ingrijpen zal de komende tijd alleen maar toenemen.

Voordelen van chirurgie zijn een fors verlies aan lichaamsgewicht en een aanmerkelijke verbetering van diabetes type 2 en risicofactoren voor hart- en vaatziekten.

Nadelen zijn onder meer spijsverteringsproblemen ('dumpings' waardoor mensen erg beroerd worden na het eten; een kwart heeft daar last van); tekorten aan voedingsstoffen (omdat die ook sterk beperkt worden opgenomen) en een hoger risico op problematisch alcoholgebruik (bij ruim 20 procent volgens een groot Amerikaans onderzoek).

Medicalisering heeft veel voordelen maar kan wel degelijk doorslaan zoals Jules Romain bijna honderd jaar geleden ons al voorhield. De dokter kan niet alle gezondheidsproblemen met geneesmiddelen en ander ingrijpen oplossen.

Het is hoog tijd voor een nieuwe en integrale visie op onze gezondheidszorg waarbij ruimte is voor zowel zorg als preventieve maatregelen die erger voorkomen.

Jaap Seidell is hoogleraar voeding en gezondheid bij de VU Amsterdam en lid van de Koninklijke ­Nederlandse Akademie van Wetenschappen. Jutka Halberstadt is psycholoog en werkt als ­universitair docent kinderobesitas bij de VU.

Van de auteurs verscheen deze week het boek ­Jongleren Met Voeding - kleine en grote vragen over een leven lang gezond eten (Uitgeverij Atlas Contact).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden