Plus

Waar ligt die oude bom?

Samen met het bedrijf Bombs Away werkt Amsterdam aan de opvolger van de fameuze bommenkaart uit de jaren tachtig, met alle mogelijke vindplaatsen van blindgangers uit de Tweede Wereldoorlog.

Op 28 juli 1943 voerde het Franse squadron Lorraine vanuit Engeland een aanval uit op de Fokkerfabriek in Noord. Beeld Het Parool
Op 28 juli 1943 voerde het Franse squadron Lorraine vanuit Engeland een aanval uit op de Fokkerfabriek in Noord.Beeld Het Parool

Op de oude bommenkaart van Amsterdam staan nog veertien kruisjes op de plekken waarvan bekend is dat er ergens in de grond een niet ontplofte bom moet liggen. Maar het werkelijke aantal zal vermoedelijk groter zijn, zegt Alfred Bakker van het Ingenieursbureau Amsterdam. "Tijdens de oorlog zijn duizenden bommen boven de stad afgeworpen. De vuistregel is dat tien procent van de afgeworpen projectielen niet ontplofte en als blindganger is achtergebleven. Er is in de loop van de jaren natuurlijk heel veel geruimd, maar hier en daar zal best nog iets liggen."

Een verontrustende boodschap wellicht, maar Bakker vertelt het met de kalme glimlach van de ambtenaar die al tientallen jaren verantwoordelijk is voor het beheer van de fameuze bommenkaart en niet gebukt gaat onder die last. "De kaart komt eigenlijk alleen nog maar tevoorschijn bij de voorbereiding van werkzaamheden zoals de aanleg van een nieuwe woonwijk. Zoals er dan ook wordt gekeken naar de aanwezigheid van archeologisch materiaal of giftige stoffen in de grond. We doen het uit voorzorg, om risico's uit te sluiten."

Het is beleid van de gemeente de bommen pas te laten ruimen zodra zij in de weg komen te liggen. Het lijkt voor de hand te liggen om de projectielen sowieso te verwijderen, maar het ruimen van een bom kost soms miljoenen euro's, vertelt Bakker. "Gemiddeld wordt eens in de tien jaar een bom geruimd. Bij de werkzaamheden voor de stadsvernieuwing in de jaren negentig zijn twee bommen van de kaart opgeruimd, één op de Baarsjesweg en één in de Kinkerstraat."

172 bomincidenten
Een beperking van de oude bommenkaart is dat deze zich richt op de bekende blindgangers. Door de jaren heen heeft het Ingenieursbureau op verschillende plekken van de stad aanvullend bommenonderzoek verricht, maar alles bij elkaar is nog maar een kwart van Amsterdam en omgeving in kaart gebracht. Vandaar dat de gemeente in de loop van dit jaar met een verbeterde versie van de bommenkaart komt, waarop alle beschikbare informatie over de 172 zogenoemde bomincidenten in de oorlogsjaren tot in detail is verwerkt.

Daaronder zijn beruchte bombardementen zoals de aanval op de Fokkerfabrieken in Noord en die op het SD-hoofdkwartier in Zuid, maar ook minder bekende. "De Duitsers hadden bij Schellingwoude een basis voor watervliegtuigen," vertelt Bakker. "Daar lagen tientallen toestellen, en ook die waren een doel voor bombardementen. De aanvallen waren doorgaans weinig effectief en er zijn dan ook veel bommen in het IJmeer beland. Een jaar of tien geleden is er nog een brisantbom uit het water gevist."

De nieuwe kaart zet alle feiten op een rijtje. Een enorme klus, waarbij Bakker namens de gemeente samenwerkt met Bombs Away in Utrecht, het bedrijf van Thierry van den Berg en Hans Smulders.

Alfred Bakker en Hans Smulders. Beeld Mark van der Zouw
Alfred Bakker en Hans Smulders.Beeld Mark van der Zouw

Archieven
"Alfred heeft in de loop der jaren een indrukwekkende hoeveelheid informatie verzameld," vertelt Smulders. "Daarmee gaan wij naar de militaire archieven in Londen en Washington om de gegevens te toetsen. We kijken naar vluchtgegevens van bommenwerpers en jachtvliegtuigen, de doelen en de informatie uit de debriefing."

Vooral dat laatste is een belangrijke bron. Na terugkeer op de basis in Engeland werden van alle uitgevoerde geallieerde vluchten volgens de standaardprocedure de resultaten vastgelegd. Smulders: "Hoeveel bommen er zijn afgeworpen, hoeveel bommen doel hebben getroffen, hoeveel bommen niet zijn ontploft. Als Alfred een melding heeft uit het logboek van een van de uitkijkposten van de luchtbeschermingsdienst in de stad, zoeken wij daar de bewuste gegevens bij."

Een belangrijke aanvullende bron vormen de luchtfoto's die tijdens de oorlog door militaire vliegtuigen zijn gemaakt om de effectiviteit van de bombardementen vast te leggen. Alleen al van Amsterdam zijn in vijf jaar tijd ruim 25.000 foto's gemaakt. Van den Berg: "Die luchtfoto's leggen we naast oude straatfoto's uit de beeldbank van het Stadsarchief, zodat we per adres een beeld krijgen van de schade."

Het doel van het monnikenwerk mag duidelijk zijn: met de nieuwe bommenkaart is Amsterdam straks weer wat veiliger. Bakker: "Ik durf te stellen dat we het overgrote deel van de mogelijke projectielen in kaart hebben. Maar we houden altijd rekening met nieuwe vondsten. De bommenkaart is een levende kaart. Er wordt elke dag gebouwd in de stad, en er zal vast nog wel een keer een projectiel opduiken dat wij over het hoofd hebben gezien."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden