Plus

Volendammer 'kerremus' draait om alles behalve de attracties

Vanaf vrijdag ligt het openbare leven weer vier dagen stil in Volendam: het is kermis. 'Je begint ermee vanaf het moment dat je kunt lopen.'

De Volendammer kermis in 1945. Beeld Emmy Andriesse/ Nationaal Archief / Anefo, CC0

Immense onderdelen van het reuzenrad liggen maandagochtend verspreid over de parkeerplaats aan de rand van het centrum van Volendam. Het personeel van de firma Lambertink uit Oost-Groningen heeft duidelijk nog veel werk te verzetten.

Toch weerhoudt het de eerste Volendammers er niet van alvast een kijkje te komen nemen op de verder nog lege parkeerplaats. Het kijken naar de ­opbouw van de kermis - 'auto's tellen', zoals Volendammers het noemen - is een traditie die elke generatie ­opnieuw oppikt.

"Het zorgt altijd weer voor kriebels," zegt Cor Veerman (72). Hij woont om de hoek en is op zijn fiets gestapt om ­alvast een rondje over het terrein te rijden. "Ik vind het mooi om even te komen kijken hoe ze zo'n ding opbouwen. Het blijft bijzonder."

Complete klassen
Volgens Kees de Boer (75), die lang namens de gemeente verantwoordelijk is geweest voor de kermis, wordt het 's middags nog drukker. "Dan lopen kinderen in drommen langs de attracties die nog worden opgebouwd. Een dag voor de kermis komen complete klassen met hun juf en meester voor een rondje over de kermis. De spanning wordt op die manier opgebouwd." Zelf komt hij ook alvast even kijken. "Ik heb me jaren intensief met de kermis ­beziggehouden. Het boeit me nog steeds."

Sebastiaan Lambertink (24), die samen met zijn ouders eigenaar is van het reuzenrad en al zijn hele leven op de kermis in het vissersdorp komt, kent de traditie. "Dat ­maken we nergens anders in Nederland mee. Het is daarom bijzonder om hier te staan."

Ongrijpbaar fenomeen
De Volendammer kermis. Het is een ongrijpbaar fenomeen dat lastig is uit de leggen aan wie er nooit is geweest. Is het zoals carnaval? Nee, het is kleinschaliger. Komen er alleen maar Volendammers? Nee, het trekt feestvierders uit het hele land. Gaan mensen vier dagen lang in attracties?Nee, het draait vooral om de bierpomp en feest, ­behalve voor de kleintjes dan. Voor de deur van de kroegen wordt de dijk met houten steigers verbreed om alle mensen een plek te geven.

Beeld Emmy Andriesse/ Nationaal Archief / Anefo, CC0

Uit een recente enquête van de gemeente Edam-Volendam blijkt dat 89 procent van de inwoners van het dorp naar de kermis (kerremus in dialect) gaat. Het openbare leven ligt die ­dagen volledig stil. ­Fabrieken en winkels gaan dicht, kinderen krijgen vrij van school.

"Kermis is echt het hoogtepunt van het jaar," zegt Jaap Buijs, die het boek Zalige Kermis! over het fenomeen schreef. "Het is moeilijk om uit te leggen hoe dat komt. Je begint met de kermis vanaf het moment dat je kunt lopen. Het is een feest waar je je leven lang mee te maken hebt."

Feestbus
Ook degenen die niet naar de kermis gaan, bijvoorbeeld vanwege hun leeftijd, zijn ermee bezig. Buijs: "Mensen gaan bij elkaar op visite en nemen cadeaus mee. Vroeger stuurden mensen hun schoonmoeder een bosje bloemen of een stukje vlees. Nu gaan kinderen op maandag met bloemen naar hun ouders en schoonouders."

De kermis trekt niet alleen Volendammers. Uit het hele land worden tours georganiseerd met grote bussen. Ook uit Amsterdam vertrekt vrijdag een groep van ruim zestig kermisgangers, georganiseerd door geboren en getogen Volendammer Anne Mühren. Moet ze die dag dan niet ­gewoon met haar vrienden naar de kermis?

"Nee," legt Mühren uit. "Op vrijdag gaan Volendammers met hun collega's naar de kermis. De kroegen zitten dan vol met ­Volendammers die met elkaar in de viswinkel of bij een stukadoorsbedrijf werken. Ik werk in Amsterdam op de Zuidas, dus ik hoor die dag eigenlijk nergens bij. Daarom heb ik een paar jaar geleden voor het eerst een feestbus ­geregeld om mijn collega's uit Amsterdam mee te nemen. Inmiddels gaan er ook mensen van andere bedrijven mee. Die hebben gehoord hoe leuk het is."

Spaarsysteem
De Volendammer kermis heeft een traditie die eeuwen ­teruggaat, vermoedelijk al tot ergens in de achttiende eeuw, de tijd waarin het dorp nog volledig afhankelijk was van de visserij. Volgens Jaap Buijs is het waarschijnlijk dat de eerste kermis al rond 1750 werd gevierd. Door de verzilting van de Zuiderzee bloeide de visserij op en dat werd gevierd met een feestelijke kermis. Het oudste bewijs van de kermis in Volendam dateert van 1782.

"Volendam was een ­geïsoleerd dorp met katholieken. De botters waren altijd op zee, dus veel feesten waren er niet. Eens per jaar werd alles opzij gezet om kermis te vieren," zegt Buijs.

Een van de tradities uit die tijd die nog altijd in stand worden gehouden, is het sparen voor de kermis. Volendammers, die toch al bekendstaan om het gat in hun hand, geven tijdens de kermis vaak honderden euro's per dag uit. Het spaarsysteem moet ervoor zorgen dat niet na ­elke kermis een lokale financiële crisis uitbreekt.

In elke kroeg hangt 'een kastje' waarin Volendammers een gleuf met een nummer kunnen krijgen. Eens per jaar ­bepalen ze een bedrag (gemiddeld zo'n 30 euro) dat vervolgens wekelijks in het kastje moet worden gegooid. Wie een week overslaat, krijgt een boete. Daarvan wordt ergens halverwege het jaar een apart feest gegeven (het 'kastjesfeest').

Kermisliedjes
Een ander fenomeen dat niet meer is weg te denken: de kermis-cd. Die wordt sinds 1997 uitgebracht en staat vol nummers die speciaal voor de kermis zijn gemaakt door gelegenheidsartiesten, onder wie opvallend veel leraren van basisscholen in het dorp. De nummers, vaak gezongen in Volendams dialect, staan vol humor die vooral ­Volendammers begrijpen.

"Kermisliedjes geven een bepaald gevoel waardoor je niet meer kunt wachten tot de kermis begint," zegt zangeres Lenny Guijt, in Volendam bekend om haar covers van Janis Joplin. De rest van het jaar is ze bepaald geen fan van Nederlandse muziek, maar met kermis is het anders.

"Soms komt het door de sound, bij andere liedjes is het juist weer de tekst. Er zitten veel grappige nummers tussen met teksten die echt over Volendam gaan. Zeker als ik de oude kermisliedjes hoor, heb ik meteen kriebels."

Kritisch
Grote roergangers achter de cd zijn Jaap Tol en zoon Mark. Meteen als de kermis is afgelopen, komen ze bij ­elkaar om over de cd van het jaar erop te vergaderen. In de maanden die volgen, melden zich artiesten en nemen ze de nummers op in hun zolderstudio. "Half juni zijn we volkomen overspannen," zegt vader Tol.

Stoppen is geen optie. "Er zit veel druk achter. Volendammers zijn extreem kritisch. Als er één nummer op de cd staat dat ze niet leuk vinden, is meteen de hele cd slecht. Wat een nummer een echt kermisnummer maakt? Er moet een driekwartsmaat in zitten, daar houden Volendammers van. Verder is het lastig te zeggen."

Wie een kermishit scoort, weet in elk geval zeker dat ie geen rustige kermis tegemoet gaat. "Overal waar je komt moet je zingen. Je kermis is nooit meer hetzelfde."

Volendammer kermis, vrijdag 7/9 t/m zondag 9/9 (14.00 uur-02.00 uur) en maandag 10/9 (12.00-24.00 uur)

Verdeeldheid over de kermis

In het jaar na de fatale brand in café De Hemel (tijdens de jaarwisseling van 2000 naar 2001) was de kermis een splijtzwam in de Volendamse samenleving. Moest het feest doorgaan? De kwestie leidde tot veel emoties en felle discussies.

Tegenstanders vonden dat de kermis zo kort na de ramp zou getuigen van gebrek aan respect richting de slachtoffers. Het andere kamp vond dat een kermis in aangepaste vorm, zonder overvolle cafés en feestende massa's, moest kunnen.

Juist het weglaten van de uitbundigheid zou, zo vonden ze, laten zien dat ze zich ­inhielden uit respect voor de slachtoffers van de brand. Weer een ander kamp vond dat kinderen in het dorp, die dat jaar al zo veel hadden meegemaakt, niet ook nog de kermis mocht worden ontnomen. De gemeente nam uiteindelijk het besluit de kermis niet door te laten gaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden