Plus

Voedingsadvies uit de reageerbuis: een mythe

Wie wil afvallen, kan geld uitgeven aan een dna-test die een voedingsadvies oplevert. Het is nuttiger met een professional te bespreken wat de wensen zijn en op basis daarvan een persoonlijk advies te krijgen.

Beeld Getty Images

Informatie over ernstige ziektes uit bloed en urine
Het was min of meer bij toeval dat de Noorse arts Ivar Følling in 1934 een afwijkende stof ontdekte in de urine van twee kinderen met ernstige mentale en fysieke beperkingen. Door een knap staaltje biochemisch speurwerk wist Følling de structuur van de stof te achterhalen.

Dezelfde stof vond hij ook in de urine van een aantal andere patiënten met ernstige handicaps. Het stofje kwam in de urine, doordat deze patiënten een bepaald aminozuur (een bestanddeel van eiwitten) niet konden afbreken. Het ging om het aminozuur fenylalanine, een veelvoorkomende stof in ons voedsel.

Vrij snel werd duidelijk dat wanneer het defect vlak na de geboorte wordt ontdekt, het mijden van die stof in de voeding de mentale en fysieke aftakeling kan voorkomen.
Het is een vroeg voorbeeld van een persoonlijk voedingsadvies op basis van een afwijking in het erfelijke materiaal.

Een op de 18.000 kinderen heeft deze afwijking. Screening hierop gebeurt sinds 1974 bij alle baby's die in Nederland worden geboren. Inmiddels wordt hun bloed, dat kort na de geboorte met een hielprik wordt afgenomen, op twintig aangeboren stofwisselingsziekten onderzocht.

Dat aantal ziekten wordt mogelijk uitgebreid tot 31. Er zijn in de VS al tests waarbij 900 stoornissen kunnen worden opgespoord. In bijna alle gevallen gaat het om één relatief zeldzame genetische afwijking met potentieel desastreuze gevolgen.

Afvaladvies op basis van dna is niet zinvol
Inmiddels zijn alle 25.000 genen van de mens in kaart gebracht en zijn talloze afwijkingen en variaties gedocumenteerd. Sommige hangen samen met een verhoogd risico op allerlei welvaartsziekten, zoals obesitas. Dat opent de theoretische mogelijkheid tot een grotere variatie in voedingsadviezen.

Mensen zijn benieuwd naar een voedingsadvies dat is afgestemd op hun persoonlijke kenmerken. De ­laboratoriumanalyse geeft inzicht in je lots­bestemming qua gezondheid en het advies is dan een uitweg om dat lot uit te stellen of zelfs te wijzigen.

Er zijn nu tal van bedrijven die een persoonlijk voedingsadvies willen geven op basis van een dna-analyse. Een advies om af te vallen zou dan zijn afgestemd op uw unieke profiel: u stuurt wat speeksel en druppels bloed op, u maakt een fors bedrag over en vult een onlinevragenlijst in.

Vervolgens krijgt u een advies dat u bijvoorbeeld koolhydraten, vetten of eiwitten moet eten om af te vallen. Al die adviezen zouden wetenschappelijk zijn onderbouwd en gebaseerd op een tak van voedingswetenschap die 'nutrigenetics' wordt genoemd.

Ieder persoon heeft, zo is de theorie, een uniek dna-profiel, waarbij alleen een bepaald voedingspatroon optimale gezondheid kan waarborgen. Helaas zijn er in de wetenschappelijke literatuur geen tests beschreven die mensen kunnen helpen bij het afvallen.

Het verzamelen van dna lijkt vooral een goed verdienmodel
De voedingsmiddelenindustrie investeert fors in de mogelijkheden van personalized nutrition op basis van dna. Ruim 100.000 Japanners hebben zich al ingeschreven in het Nestlé Wellness Programme. In ruil voor het afstaan van dna en een bloedmonster krijgen ze persoonlijk voedingsadvies.

Wat die Japanners daaraan hebben, is nog duister. Wat Nestlé verder kan en wil met al die informatie is ook niet bekend. Wel is duidelijk dat het grootschalig verzamelen van dna-gegevens een mooi toekomstig verdienmodel kan worden. Er wordt nu al handel gedreven tussen farmaceuten en bedrijven die dna analyseren.

Zo investeerde farmaceut GlaxoSmithKline vorig jaar 300 miljoen dollar in 23andMe, een bedrijf dat op basis van door klanten opgestuurd speeksel uitspraken doet over hun herkomst en gezondheid. In ruil daarvoor krijgt de farmaceut inzage in de dna-profielen van de mensen die hun speeksel afstonden.

Beeld Getty Images

Dna bevat de meest persoonlijke informatie die we kunnen afstaan en kan worden gebruikt én misbruikt. Zo willen verzekeringsmaatschappijen ook graag uw gezondheidsrisico's kunnen inschatten op basis van uw erfelijke materiaal. Of dat in de toekomst leidt tot gevolgen voor uw zorgpremie moet nog blijken, maar onwaarschijnlijk is dat niet.

Persoonlijk advies op basis van uw darmbacteriën?
Ook op andere vlakken neemt de aandacht voor personalized nutrition toe. Naast een dna-analyse zijn er ook bedrijven die ons vertellen wat we moeten doen op basis van een analyse van de bacteriën in onze ontlasting.

Dat is geen gek idee: het wordt steeds duidelijker dat de samenstelling van darmbacteriën een belangrijke rol kan spelen bij gezondheid en ziekte. Er huizen 300 tot 1000 soorten bacteriën in onze dikke darm; de invloed daarvan op onze stofwisseling en gezondheid is nog grotendeels onbekend.

We weten dat bij een gezonde, vezelrijke voeding de variatie in soorten darmbacteriën groter is dan wanneer mensen leven op een dieet van vezelarme snacks en suikerrijke dranken. Wat dat precies betekent voor de gezondheid weten we nog niet goed, maar voor een advies om gezonder te eten is een analyse van de darm­inhoud niet nodig.

Ook in dit geval geldt dat in de toekomst mogelijk algoritmes zijn te ontwikkelen die een persoonlijk advies nuttig maken, maar vooralsnog lijken de kosten voor een dergelijke analyse vooral weggegooid geld.

Een persoonlijk advies op maat is wel zinvol
Mensen verschillen enorm in de mate waarin ze voedingsadviezen kunnen opvolgen en volhouden. Sommige mensen vallen goed af op een sterk koolhydraatbeperkt dieet, omdat bij vetverbranding minder hongergevoel optreedt. Anderen vinden een eetpatroon met weinig brood en pasta juist weer lastig vol te houden.

Snel gewichtsverlies door middel van maaltijdvervangers in het begin van een dieet lijkt motiverend te werken en te leiden tot een beter resultaat op de lange termijn, mits er begeleiding is om het gewichtsverlies te behouden.

Wie wil afvallen en daarna niet opnieuw wil aankomen, zal zijn gedrag moeten aanpassen op een manier die levenslang valt vol te houden. Dat is voor de een lastiger dan voor de ander. Bij de professionele begeleiding van mensen die willen afvallen is het zinvol een persoonlijk advies te geven gebaseerd op de kennis, vaardigheden en mogelijkheden die iemand heeft voor een gezondere leefstijl. En om samen te bepalen hoe die zo nodig vergroot kunnen worden.

Het helpt daarbij om het voedingsadvies af te stemmen op iemands persoonlijke voorkeuren en de sociale context waarin iemand leeft: gezin, werk, cultuur. Daarvoor heb je een profes­sional nodig, die goed kan luisteren en doorvragen. Dat is nuttiger dan een analyse van uw dna of van uw ontlasting.

Geen bewijs dat genen bepalen welk dieet beter werkt

Of genetische variaties gewichtsverlies bij verschillende diëten bepalen, is onderzocht in een groot Amerikaans experiment. Ruim zeshonderd mensen met overgewicht werden door loting verdeeld om een vetbeperkt of koolhydraatbeperkt dieet te volgen.

Vervolgens werd voor beide diëten gekeken hoeveel gewicht de mensen met bepaalde genetische variaties verloren. Dat bleek nauwelijks uit te maken: op beide diëten was het gewichtsverlies gemiddeld vijf tot zes kilo, ongeacht het genetisch profiel.

Dat wil niet zeggen dat erfelijke factoren geen rol spelen bij obesitas of de mate van gewichtsverlies. Dat doen ze zeker wel. Er zijn echter vele honderden genetische variaties die met het lichaamsgewicht samenhangen, die hebben daar elk maar een klein of verwaarloosbaar effect op.

En ze bieden geen verklaring voor de grote verschillen tussen mensen. Er zijn wel enkele genetische variaties die individueel een groot effect hebben, op bijvoorbeeld de eetlust­regulatie, waardoor sommigen vanaf hun geboorte een onstilbare honger hebben, maar die zijn dan weer zo zeldzaam dat een genetische bevolkingstest weinig zin heeft.

Ook de mate waarin ­iemand insuline produceert na een suikerrijk drankje dient soms als basis voor een gericht voedingsadvies, maar die maat bleek in dit onderzoek het ­gewichtsverlies bij de verschillende diëten niet te kunnen voorspellen. Het is niet onmogelijk dat in de toekomst zinvolle voorspellingen te doen zijn op basis van dna-analyses, maar nu is dat nog niet zo.

Jaap Seidell is hoogleraar ­voeding en gezondheid bij de VU Amsterdam. Jutka Halberstadt is psycholoog en universitair docent ­kinderobesitas bij de VU.Van de auteurs verschenen de boeken 'Jongleren met voeding - kleine en grote vragen over een leven lang gezond eten' (2018) en 'Het voedsellabyrint - een weg uit het doolhof van eetadviezen en trends' (2014) bij Uitgeverij Atlas Contact.

900

Bij pasgeboren baby’s wordt in Nederland bloed afgenomen en getest op twintig aangeboren stofwisselingsziekten. Dat aantal wordt mogelijk uitgebreid tot 31. In de VS bestaan al tests die 900 stoornissen ­
kunnen opsporen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden