PlusAchtergrond

Visuele dagboeken van Bertien van Manen in het Stedelijk

In het Stedelijk Museum wordt fotograaf Bertien van Manen (78) geëerd met de grote overzichtstentoonstelling Beyond the image: Bertien van Manen & Friends.

Novokuznetsk, Siberië.Beeld Bertien van Manen

Ze wijst een foto aan. Dorothy, West Virginia, 1987. Twee vrouwen en een man bij een auto. Uit de serie: Appalachen, 1985-2013. Bertien van Manen gaat dicht op het beeld staan, kijkt een beetje verliefd naar de zwart-witfoto.

“Ik herinner me de tijd waarin ik die foto heb gemaakt nog goed. Soms drukte je een foto tien keer af in de donkere kamer. Dan vond je hem hier nog te donker, daar te licht. De volgende dag keek je dan naar die tien foto’s en wist je eigenlijk niet meer welke de beste was. Zo perfectionistisch was ik.”

Ze blijft nog een paar seconden naar Dorothy staren. “Tegenwoordig gaat alles digitaal, en met fotoshop. Veel makkelijker. Dit was echt het handwerk. Dit is hoe fotografie zou moeten zijn, dit ís fotografie. Het verschil met nu? Die foto is echt mijn kind. Je kunt die foto vastpakken, ruiken. Dat is met een digitale foto, een print uit het laboratorium, heel anders. Daar heb je toch minder een band mee, het gevoel ligt verder weg. Je hebt die foto niet zelf afgedrukt. Werken de donkere kamer, dat was geweldig.”

Bertien van Manen is blij. Ze loopt door de elf zalen van het Stedelijk Museum, waar ruim tweehonderd van haar foto’s zijn opgehangen, en waar vanaf zaterdag de grote overzichtstentoonstelling Beyond the Image: Bertien van Manen & Friends is te zien (en ook de film Bertien van Manen Photographer, die Michael Pilz in 1994 in Siberië maakte). Een geweldige tentoonstelling, dit eerbetoon aan Van Manen, een grote naam in de documentairefotografie.

Speciaal aan dit retrospectief is dat bij elke serie van Bertien van Manen werk van een andere, verwante fotograaf hangt. Als contrapunt, om haar werk meer, of een andere context te geven. Misschien om de bezoeker tot een bepaalde interpretatie te dwingen. We zien foto’s van onder anderen Nan Goldin, Boris Mikhailov, Rineke Dijkstra, Josef Koudelka en Wout Berger.

In een van die zalen hangt naast een serie foto’s die Van Manen in de jaren zeventig in Boedapest maakte, een foto van de Amerikaanse fotograaf Robert Frank. We zien een man op straat staan, een aktetas onder zijn arm. Het is een foto uit de serie From the bus (1958).

Bertien van Manen, begonnen als modefotograaf, sloeg door het zien van Robert Franks iconische fotoboek The Americans (1958) een ander pad in. Dat van de vrijheid. Ze bedacht eigen projecten, en ging reizen. Naar Oost-Europa, de Appalachen, China, Ierland. Foto’s die ze daar maakte, zijn in het Stedelijk te zien. Haar werk wordt gezien als intiem en autobiografisch. Door de betrokkenheid, en de tijd die ze neemt voor haar projecten. En door de band die ze opbouwde met de mensen die ze ontmoette, zijn haar series te zien als visuele dagboeken.

Schattendorf van fotograaf Seiichi Furuya.Beeld Seiichi Furuya

Snapshot

Met kleine camera’s ontwikkelde ze een eenvoudige, bijna snapshotachtige manier van fotograferen, die ook nog eens de samenleving laat zien, zonder dat haar werk, geënt op de klassieke fotoreportage, nu als heel sterk sociaal moet worden opgevat. Maar dat wel haaks staat op de geënsceneerde modefotografie waarin niets op toeval mag lijken en geen lichtstraaltje spontaan op het onderwerp schijnt.

De foto’s die ze in Boedapest schoot, spiegelen mooi met dat beeld van de man op straat van Robert Frank. Losjes, vrij.

Contrasterend met het werk van Van Manen is dat van de Oekraïense fotograaf Boris Mikhailov, dat in de zaal hangt met de serie foto’s die Van Manen maakte, en die tot het beste van haar werk gerekend mogen worden.

Zoals de foto’s die Van Manen maakte in de voormalige Sovjet-Unie, onder meer uit de serie Honderd Zomers, Honderd Winters (1991-1994). Een tafeltennistafel in een lege recreatieruimte van een steenfabriek, een vrouw, slapend op een bank op het treinstation van Tomsk. Mooie, poëtische beelden, die, afgezet tegen de rauwe foto’s van Mikhailov – die met geënsceneerde beelden juist een grimmig beeld geven van de onderkant van de Russische samenleving eind jaren negentig – nogal botsen.

Die foto’s in de Russische zaal zijn in kleur. Het markeert een scheidslijn in het oeuvre van Van Manen. In eerste instantie schoot ze daar alleen in zwart-wit. “Maar ik vond het eigenlijk te romantisch allemaal. Het was al zo vaak gedaan, door Henri Cartier-Bresson en anderen. Verder vond ik de kleuren in Rusland heel mooi. Wij hebben van die synthetische kleuren die niet echt meer kleuren zijn. Hun rood is het echte rood. Dat wilde ik ook laten zien.”

Fotogeniek

Die Russische foto’s behoren tot het favoriete werk van Bertien van Manen zelf. “Dat werk slaat alles. Ik was daar zo op dreef... Het fotogenieke van die plekken, de mensen die ik ontmoette, ik werkte in een flow. Elke keer kwam ik weer thuis met ladingen mooie foto’s. Ik heb er daarom ook twee boeken over gemaakt.”

Ze kijkt nog even zich heen. “Ik ben zo verheugd met deze tentoonstelling...”

Tao in her dormitory.Beeld Bertien van Manen

Beyond the Image: Bertien van Manen & Friends. Stedelijk Museum, t/m 9 augustus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden