Plus

Virtuele patiënt onder het mes in nieuwe techkliniek

De een noemt het een ruimteschip, de ander een sciencefiction snijzaal. Amsterdam UMC opent een techkliniek waar medisch specialisten operaties kunnen oefenen - droog, zonder patiënten.

Beeld Dingena Mol

In de zaal staat een robot die met uiterste precisie een mensenbot kan doorsnijden. Hij ziet er uit als een hypermoderne dweilmachine, maar hij kan dingen die de beste orthopedisch chirurgen ter wereld niet voor elkaar krijgen. Hij zet een zaagsnede accurater door een knie dan wie dan ook. Máár, relativeert chirurg Jaap Bonjer: "Hij heeft geen ogen. En een chirurg wel." Deze superzaag is dus niets zonder iemand die hem bestuurt.

De chirurg kan vooralsnog zonder operatie­robots, maar er komen steeds meer hightech innovaties voor de operatiekamer. De vraag is: Kunnen die nieuwe technieken de kwaliteit van de operaties verbeteren? En zo ja, hoe werkt die apparatuur dan?

Die verkenningstocht wordt gedaan in het Amsterdam Skills Centre, een techkliniek aan de Tafelbergweg in Zuidoost waar jaarlijks 5000 medisch specialisten (in opleiding) hun operatievaardigheden kunnen oefenen. Let wel, ze oefenen droog, zonder patiënten. Trainen gebeurt op simulatoren, met virtual reality of ouderwets op lichamen die beschikbaar zijn gesteld aan de wetenschap.

Het centrum is gebouwd door het Amsterdam UMC, in samenwerking met medisch technologiebedrijf Stryker, dat ook in het gebouw en de apparatuur heeft geïnvesteerd. Maandag is de officiële opening.

Chirurgenoog trainen
Bonjer is de grote initiatiefnemer en ceo. Hij staat in de oefenruimte met twaalf operatie­tafels, inclusief alle apparatuur. Behalve het Uit-bordje is alles wit. De beschrijving 'klinisch' is hier bijna een understatement. Bonjer heeft zelf de term 'ruimtestation' al laten vallen. Een goed gemikte associatie.

In 1985 begon Bonjer met opereren. "In de tijd dat de overtuiging was: een groots chirurg maakt een grote snee. De gedachte was dat je een grote snee moest zetten, zodat je het gezwel radicaal kon verwijderen."

Met de komst van de kijkoperatie, volgens Bonjer de grootste verandering in de chirurgie van de laatste 25 jaar, werd de grote snee in één klap veel kleiner. "Nu is het zo: een groots chirurg maakt een heel klein sneetje. De patiënt knapt na de operatie sneller op, en uit onderzoek blijkt dat je tumoren, bijvoorbeeld bij dikke darmkanker en endeldarmkanker, even goed kunt weghalen."

De kijkoperatie vergt wel een totaal andere manier van werken. De chirurg kijkt niet meer naar zijn handen en rechtstreeks in de patiënt, maar op een scherm. Dat vraagt om een andere oog-handcoördinatie. "Het moeilijke van laparoscopische chirurgie is dat je maar twee dimensies ziet. Je ziet geen diepte. Die meet je door je instrument te bewegen, maar ook door te kijken."

De bewegingen met de instrumenten moeten inslijten, maar tegelijkertijd moet het chirurgenoog worden getraind. "Wat is er nou mis met die galblaas? Hoe lopen die vaten? Hoe houd ik de lever een beetje omhoog, zodat we de structuren eronder goed in beeld krijgen?"

Supervisor van een robot
Specialisten leren dat in de snijzaal en 'on the job' - in de operatiekamer, maar Bonjer denkt dat virtuele technologie en kunstmatige intelligentie specialisten in opleiding kunnen helpen de vaardigheden sneller in de vingers te krijgen. Dat is veel efficiënter, want je kunt veel oefen­uren maken zonder dat je patiënten nodig hebt. Er is zelfs een speciale oefenbox die de chirurg in spe mee naar huis kan nemen om op de keukentafel een kijkoperatie te oefenen.

In het Skills Centre staat ook een apparaat waarmee oogartsen virtueel staaroperaties kunnen verrichten. Daar komt geen patiënt aan te pas.
Het zou Bonjer niks verbazen als de twaalf tot veertien jaar opleiding tot medisch specialist, met een paar jaar kan worden ingekort.

Daarnaast komen chirurgen uit de hele wereld hier in de snijzaal trainen om zich het werken met nieuwe apparatuur eigen te maken, die in dat geval door een fabrikant wordt ingevlogen. Waar gaat dit allemaal naartoe? Bonjer denkt dat de chirurg voor een aantal ingrepen een soort supervisor van de robot wordt.

"Daar zijn we nu de eerste stapjes in aan het zetten." Voordat de robot iets op eigen initiatief kan doen, moet die eerst leren kijken. "Een robot kan de instrumenten wel uit zichzelf bewegen, maar hij weet niet welke kant ze op moeten. Dat weet de robot pas als hij ook kan 'zien'. Daarom proberen technologiebedrijven software te bouwen die anatomische structuren herkent."

En dan? Wat als de robot precies ziet waar de tumor zit, en bepaalde zenuwen en vaten weet te ontwijken? Gaan we uiteindelijk naar een zelfsturende operatiekamer waar de patiënt naar binnen wordt gerold en door een robot wordt geopereerd? "Dat ga ik niet meemaken," zegt Bonjer. "Het is net als met de zelfrijdende auto: wanneer ga je echt rustig achter in de auto liggen slapen? Dat durven we nog niet. Het zal ook nog heel lang duren voordat de chirurg een kopje koffie gaat drinken in de koffiekamer terwijl de robot bezig is."

3700
vierkante meter telt het
Amsterdam Skills Centre.

320
operatieklompen staan klaar voor gebruik.

18,7
miljoen heeft de bouw van het ASC gekost.

5000
chirurgen per jaar maken gebruik van het centrum.

12
operatietafels staan in de grote oefenzaal.

36
loodschorten hangen klaar.

200
mensen kunnen tegelijkertijd in het
centrum aan de slag.

4,5
4,5 miljoen euro kostte het om de oefenzaal in te richten met OK-apparatuur.

36
beeldschermen hangen in de zaal.

-De chirurg heeft tijdens een operatie veel licht nodig ín het lichaam om iets te kunnen zien.
Er gaat dus een heel krachtig lampje mee de patiënt in, in combinatie met een kleine camera, die de beelden naar de schermen boven de operatietafel stuurt. Daar ziet de chirurg waar hij met zijn grijptang (de laparoscopische schaar) moet zijn. De kabel van de verlichting (links in beeld) geeft zelf ook licht. Behalve dat het er futuristisch uitziet, heeft het ook een functie: de OK-medewerkers struikelen er minder makkelijk over. Maar belangrijker: door de transparante buis is goed te zien hoeveel glasvezels niet meer werken. Hoe meer van zulke
fibers kapot zijn, hoe slechter de lichtkwaliteit. Het is dus snel duidelijk wanneer een kabel moet worden vervangen.

- Boven de operatietafel hangen twee lampen. In het handvat (hier niet te zien) zit een camera die de operatie van bovenaf filmt. De beelden zijn op de schermen in de operatiekamer te volgen, zodat iedereen in de OK kan zien in welke fase de operatie zit. Maar de beelden kunnen ook naar een collegezaal of zelfs de andere kant van de wereld worden gestuurd, zodat chirurgen (in opleiding) kunnen meekijken.

- Alle apparatuur (lichtbronnen, camera's, medische gassen, zuiginstrumenten, apparatuur voor kijkoperaties) hangt aan het plafond. Voorheen stonden de apparaten op een kar op wieltjes, maar in de nieuwste operatiekamers hangt de hele boel in de lucht. Een enorme verbetering zegt Jaap Bonjer, de initiatiefnemer van het Amsterdam Skills Centre. "De kar stond voorheen altijd in de weg. Er zaten ook snoeren aan, waar iedereen over struikelde."

- Wij zijn in onze huiskamers gewend aan vlijmscherp beeld van de televisie, maar bij kijkoperaties is dat lang niet altijd een vanzelfsprekendheid. De nieuwste operatiekamers krijgen wendbare HD-schermen. "Je ogen moeten in een rechte lijn zijn met de plek waar je opereert en het scherm. De oog-handcoördinatie is dan beter, waardoor je makkelijker opereert. Maar je staat ook recht en dat is ook belangrijk. Toen we begonnen met laparoscopische chirurgie hadden we een scherm op een karretje.

De chirurg stond er gedraaid naartoe om het beeld goed te kunnen zien. Dus een heleboel chirurgen die in 1990 met kijkoperaties zijn begonnen, hebben hernia's in de nek. We stonden continu, en uren achtereen, in een verkeerde houding, arbotechnisch gezien."

Oefencentrum, ervaring opdoen zonder risico's Beeld Dingena Mol

De operatiekamer anno 2019

-De chirurg heeft tijdens een operatie veel licht nodig ín het lichaam om iets te kunnen zien.
Er gaat dus een heel krachtig lampje mee de patiënt in, in combinatie met een kleine camera, die de beelden naar de schermen boven de operatietafel stuurt. Daar ziet de chirurg waar hij met zijn grijptang (de laparoscopische schaar) moet zijn. De kabel van de verlichting (links in beeld) geeft zelf ook licht. Behalve dat het er futuristisch uitziet, heeft het ook een functie: de OK-medewerkers struikelen er minder makkelijk over. Maar belangrijker: door de transparante buis is goed te zien hoeveel glasvezels niet meer werken. Hoe meer van zulke
fibers kapot zijn, hoe slechter de lichtkwaliteit. Het is dus snel duidelijk wanneer een kabel moet worden vervangen.

- Boven de operatietafel hangen twee lampen. In het handvat (hier niet te zien) zit een camera die de operatie van bovenaf filmt. De beelden zijn op de schermen in de operatiekamer te volgen, zodat iedereen in de OK kan zien in welke fase de operatie zit. Maar de beelden kunnen ook naar een collegezaal of zelfs de andere kant van de wereld worden gestuurd, zodat chirurgen (in opleiding) kunnen meekijken.

- Alle apparatuur (lichtbronnen, camera's, medische gassen, zuiginstrumenten, apparatuur voor kijkoperaties) hangt aan het plafond. Voorheen stonden de apparaten op een kar op wieltjes, maar in de nieuwste operatiekamers hangt de hele boel in de lucht. Een enorme verbetering zegt Jaap Bonjer, de initiatiefnemer van het Amsterdam Skills Centre. "De kar stond voorheen altijd in de weg. Er zaten ook snoeren aan, waar iedereen over struikelde."

- De operatiekamers krijgen wendbare HD-schermen. Wij zijn in onze huiskamers gewend aan haarscherp televisiebeeld. Voor kijkoperaties in het ASC wordt dat nu ook de norm. Bovendien zijn de schermen wendbaar. "Je ogen moeten in een rechte lijn zijn met de plek waar je opereert en het scherm. De oog-handcoördinatie is dan beter en daardoor opereer je makkelijke. Je staat ook recht en dat is ook belangrijk. Toen we begonnen met deze vorm van chirurgie hadden we een scherm op een karretje. Om goed te kunnen zien wat hij of zij deed, moest de chirurg zich in een bocht werken om naar het scherm te kunnen kijken. Veel chirurgen die in 1990 met kijkoperaties zijn begonnen, hebben daardoor hernia's in de nek. We stonden continu, en uren achtereen, in een verkeerde houding, ergonomisch gezien."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden