Via een lezersbrief op het spoor van een spion voor de Duitsers

Een ingezonden brief in Het Parool zette Jan-Willem van den Braak op het spoor van een Haagse nazispion die in 1941 in Engeland omkwam. Hij begon een onderzoek naar zijn bijna-naamgenoot.

In april 1941 werd het stoffelijk overschot van Jan Willem ter Braak gevonden in een pand in een gehucht bij Cambridge

Op 24 januari 1978 las ik in Het Parool, de krant van mijn ­ouders tijdens mijn jeugd in de jaren zestig, een ingezonden brief van de Engelse spionageschrijver Donald McCormick. Daarin vroeg hij aan de lezers om inlichtingen over ene Jan Willem ter Braak, die in 1941 als spion voor de Duitsers dood was gevonden in een schuilkelder in Cambridge.

Die naamsgelijkenis met mij vond ik natuurlijk een opmerkelijk toeval. Daarom bleef die brief altijd in mijn achterhoofd zitten, totdat ik de naam in 2014 weer tegenkwam in een boek over oorlogsspionage. Ter Braak werd daarin een mysteryman genoemd, blijkbaar hadden de spionageschrijvers nog steeds niet veel over hem gevonden.

Maatschappelijk mislukt
Ik ben toen aan een eigen onderzoek begonnen, dat is uitgemond in een biografie over Ter Braak onder de titel Spion tegen Churchill. Ter Braak bleek in werkelijkheid Engelbertus (Bertus, Beer) Fukken te heten, geboren in 1914 in Den Haag als derde in een gezin van zeven kinderen, dat later naar Noordwijk verhuisde.

Zijn moeder overleed al in 1920, zijn vader was accountant en overleed in 1934. Hij was eerder getrouwd geweest met een Duitse, van wie hij een zoon had die in de oorlog een afschuwelijke Jodenjager werd bij de SD in Amsterdam (Ad van Liempt schreef over deze Jodenjagers in 2002 het boek Kopgeld), zonder dat Bertus Fukken dat overigens ooit geweten heeft.

Bertus was een echte eenling met een grote ­belangstelling voor de wereld. Hij wilde zijn vleugels uitslaan, weg uit het gesloten vissersdorp Noordwijk. Hij werd lid van de NSB. Hij wilde journalist worden maar mislukte maatschappelijk volkomen. In 1935 verduisterde hij als verzekeringsagent gelden van zijn werkgever. Het enige lichtpuntje was dat hij sinds september 1939 een verloofde had, een Noordwijks meisje van 17 jaar.

Al snel na de bezetting besloot hij zich bij de Duitsers aan te melden om voor hen te gaan werken, als oorlogscorrespondent of anderszins. De Abwehr wierf in die maanden in de ­bezette landen bijna twintig agenten om in ­Engeland te gaan spioneren als verkenners voor de geplande invasie van Engeland (Operatie Lena).

Zo werd Bertus in juli 1940 in Huis ter Duin via bemiddeling van zijn oude schoolvriend Dieter Tappenbeck, de pro-Duitse neef van de directeur van dat bekende hotel, geworven door een ook met Dieter bevriende officier van de Abwehr. Bertus' naam werd veranderd in Jan Willem ter Braak, de achternaam als cynische verwijzing naar Menno ter Braak, die fel anti-Duits was geweest en zichzelf vlak daarvoor van het leven had beroofd.

Hij verdween op 12 augustus 1940 uit Noordwijk, om er nooit meer terug te keren. Zijn verloofde vertelde hij dat hij 'voor werk naar Frankrijk' moest (vermoedelijk is hij daar opgeleid voor zijn missie).

Aanslag op Churchill
Operatie Lena zou een totaal fiasco worden, alle agenten werden binnen enkele dagen gearresteerd en de meesten later geëxecuteerd - ­behalve Ter Braak, die na zijn dropping boven Engeland vijf maanden vrij rondliep in Cambridge en daarbij een aantal keren Londen bezocht.

Het stoffelijk overschot van Jan Willem ter Braak

Hoe Operatie Lena precies verliep, wat Ter Braak allemaal deed in Engeland, hoe hij aan zijn einde kwam, hoe het leven van zijn verloofde verder ging en waarom na de oorlog tot het verschijnen van mijn boek vrijwel niets over hem bekend werd, is door mij uitvoerig onderzocht. Er was vlak na de oorlog een gerucht dat Ter Braak een aanslag op Churchill had moeten plegen, een mogelijkheid die ik in het slothoofdstuk van mijn boek onderzoek.

Het is een tragisch verhaal over een sympathieke maar verloren jongeman, wiens dromen in een nachtmerrie eindigden. Zijn naamloze graf ligt nog steeds op het kerkhof van een gehucht bij Cambridge, waar MI5 zijn stoffelijk overschot na de vondst ervan in april 1941 zo snel mogelijk dumpte.

Eigenlijk is mijn boek na bijna veertig jaar alsnog het antwoord op McCormicks verzoek om inlichtingen in Het Parool van begin 1978.

Jan-Willem van den Braak, Spion tegen Churchill (WalburgPers Zutphen, 2017), 255 pag., 19,95 euro.

Jan-Willem van den Braak, oud-directielid VNO-NCW, auteur van Spion tegen Churchill (WalburgPers, 2017)
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden