Plus Noord/Zuidlijn

Verzakt door de Noord/Zuidlijn: 'Ons huis zakte, kreunde, krijste'

In een serie artikelen telt Het Parool af tot de opening van de Noord/Zuidlijn. In het derde deel gaan we terug naar de plek waar het zo vreselijk mis ging, de verzakte huizen op de Vijzelgracht. 'Als ik er langsloop, word ik weer sentimenteel.'

De zogenoemde Wevershuisjes aan de Vijzelgracht 4, 6 en 8, die in september 2008 verzakten als gevolg van de aanleg van de Noord/Zuidlijn Beeld Olivier Middendorp

Hoe klinkt een huis in doodsnood? Vraag het architect Wolbert Vroom en hij kan het je precies vertellen. "Gekraak overal, vanuit de voegen van het huis. Het kreunde, het krijste. Ik zag niets, de barsten schoten niet door de muren, zo was het niet. Maar als je wilt weten wat er gebeurt met een huis dat 25 centimeter verzakt in twee uur tijd, dan had je erbij moeten zijn op 10 september 2008. Beangstigend, dat is het. Een geluid dat ik nooit eerder had gehoord."

Het was een woensdag, nu net geen tien jaar geleden, en voor de toenmalige bewoners en gebruikers van de huizen en kantoren op de Vijzelgracht werd die tiende september een dag die in hun geheugen gegrift staat. Het was de dag dat het faliekant misging met de Noord/Zuidlijn. Een van de twee dagen eigenlijk, want enkele maanden eerder was het ook al raak.

Onbewoonbaar verklaard
Tijdens werkzaamheden ontstond een lek in de diepe wanden, waardoor water het station binnenstroomde en de grond onder de huizen wegspoelde. De woningen verzakten, sommige drastisch, en bewoners stonden van de ene ­minuut op de andere op straat; hun huizen waren onbewoonbaar verklaard.

Vanwege het menselijke verhaal dat zich zo opdrong, zijn de verzakkingen symbool komen te staan voor de Noord/Zuidlijn. De gigantische kostenoverschrijdingen, het aanhoudende verschuiven van de opleverdatum: het is bijna abstract te noemen vergeleken bij het beeld van die historische huizen die alleen met de grootste moeite overeind konden worden gehouden. Ineens waren er gezinnen, mensen van vlees en bloed, voor wie hun woning op stel en sprong een ­gevaarlijke plek was geworden.

Spullen bij elkaar grissen
Het was een bizarre ervaring, zegt Helena van Gelder, toen met haar man en drie kinderen bewoner van nummer 10. "Het is je thúis en huizen blijven staan, toch? Ik heb de komst van de metro op de voet gevolgd en had nooit verwacht dat ons stabiele pand een klap zou krijgen."

Interieur van de intussen gestutte Wevershuisjes in 2010 Beeld Wolbert Vroom

"Aan paniek doe ik niet, zo werkt dat niet bij mij. Ik moest in actie komen, voor emoties zou later tijd zijn. Dus verzamelden we kinderen en katten. Hoe komen we de komende dagen door, schoot door mijn hoofd. De gitaar moest mee, ik heb de sportkleding voor de kinderen bij elkaar gegrist. Ik dacht direct: dit gaat even duren, de kinderen moeten er zo min mogelijk last van hebben en hun vaste ritme volgen. Juist nu."

Paniek was er wel bij Ad van Zwieten van nummer 24, of beter gezegd: bij diens echtgenote. Het stel had kantoor aan huis op de Vijzelgracht. "Ik werd gebeld door mijn vrouw die opgesloten zat in haar kantoor, het was al zo verzakt dat de deur met geen mogelijkheid open te krijgen was. Ze was doodsbang. Ik zei: blijf zitten, ik kom er nú aan. Gelukkig wist ik de deur open te trappen en kon ik mijn vrouw ontzetten."

Ontruiming
Van Zwieten, bouwkundig adviseur, had zich de periode voorafgaand aan die zwarte dag al ontpopt als iemand die de vinger aan de pols hield: hij wist zijn weg tussen de bouwers en de werkzaamheden. Nadat hij zijn vrouw had bevrijd, rende hij naar het kantoortje, even verderop. "Ik stormde binnen en zei dat het helemaal misging. De man die daar zat, had géén idee. Kan niet, zei hij, en wees naar een beeldschermpje waarop verzakkingen zichtbaar zouden moeten zijn. 'Er is niets aan de hand meneer.' Ik werd weggestuurd. Die man is later ontslagen."

De plotse ontruiming heeft erin gehakt voor de ontheemde bewoners: het zou het startschot blijken voor een zwerftocht door de stad die soms jarenlang zou duren. Het begin bovendien van oeverloze overleggen over de financiële afhandeling. Een aantal van hen zou nooit meer terugkeren. Zoals Van Zwieten en zijn vrouw. "Mijn familie heeft er 125 jaar gewoond, mijn opa zat er al. Ik ben er ingetrokken toen mijn oma overleed. Maar er is te veel gebeurd."

Onbeproefde bouwmethode
Wat alle Vijzelgrachters dwars zit is de opmaat naar de verzakkingen en voor een aantal ook de afhandeling door gemeente. Vroom is tevreden over dat laatste. "De gemeente heeft zich hypercorrect opgesteld, ik heb mijn pand verkocht en kon het kantoor later terughuren."

Noord/Zuidlijn

2002-2018
Nog 36 dagen

Interieur van de intussen gestutte Wevershuisjes in 2010 Beeld Wolbert Vroom

Maar allemaal zijn ze van mening dat er in het voortraject fouten zijn gemaakt, ten koste van de bewoners. Van Zwieten bijvoorbeeld, bouwkundige dus, zag al snel de risico's die werden genomen doordat de bouwmethode vrijwel onbeproefd was. "Bovendien werd er gewerkt in een gedempte gracht. Volgens mijn vader was er tijdens het dempen allemaal rotzooi in gegooid, tot gietijzeren kachels aan toe. En de bouwers bleken geen idee te hebben van de palen die ze allemaal zouden aantreffen."

Pas een paar jaar later werd het 'echt grimmig', zegt Van Gelder. "In het begin werden we zo goed en zo kwaad als dat ging ondersteund, maar na een paar jaar leken ze er klaar mee. Jarenlang hebben we in de clinch gelegen met de gemeente. Een onzekere periode waarin we niet wisten waar ons uiteindelijke thuis zou zijn."

Afbladderende verf
Vroom houdt er dus gewoon weer kantoor, maar Van Zwieten en Van Gelder hebben nog steeds moeite met de confrontatie met de Vijzelgracht. Van Gelder kijkt er vanuit haar nieuwe huis schuin op uit, maar vermeed de straat tot voor kort als het ook maar even kon. "Ons voormalige huis wordt niet goed onderhouden, de verf bladdert af. Zo hebben we het niet achtergelaten. Ik ben niet verdrietig, maar als ik er langs loop, maakt het me nog wel sentimenteel." Ook Van Zwieten spreekt over 'verslonzing' en loopt vaak liever om de straat heen dan erdoor.

Opvallend: veel bewoners zijn enthousiast over de nieuwe metrolijn. Ja, zegt Vroom: "Wij hebben er veel narigheid van gehad, maar dat laat onverlet dat het goed is dat de Noord/Zuidlijn nu gaat rijden, de stad heeft hem echt nodig." Van Zwieten vindt de aanleg nog steeds onzin. "We hebben veel gevochten, we zijn tegen van alles aangelopen. Maar ik vind dat de nieuwe lijn eigenlijk wel heel dicht bij de oude Oostlijn ligt en dus weinig toegevoegde waarde heeft."

Van Gelder zegt dat de lijn broodnodig is voor de stad. "Maar het had allemaal communicatief beter gekund en gemoeten. Sinds de verzakkingen beschouw ik mezelf als naïef-af."

Lees ook eerdere delen uit deze serie:
¿ Zestien jaar aarzelen, soebatten en rekenen
¿ Wie gaat 'm besturen?

Bewijslast omgekeerd

Als de verzakkingen íets nuttigs teweeg hebben gebracht, dan is het wel dat er uiteindelijk is gekozen voor 'de omgekeerde bewijslast' waar nu ook onder meer de burgers van het aardbevingsgebied in Groningen de vruchten van plukken. Niet langer hoefden bewoners en ondernemers te bewijzen dat de aanleg van de nieuwe metro de oorzaak was van de verzakkingen, maar was het de Noord/Zuidlijn die moest aantonen dat zij níet schuldig was.

"Het was duwen en trekken," zegt Rente de Weerd, die betrokken was bij de ontelbare overleggen tussen de gemeente en de buurt. "Uiteindelijk kwam er het zogenoemde Schadeloket dat onafhankelijk van de Noord/Zuidlijn opereerde. Dat was ons idee en Wiebes heeft dat doorgetrokken naar Groningen. Wij noemen dat: de ontzorging van de bewoners."

Het is gewoon verstandiger om de aansprakelijkheid voor schade steeds bij de Noord/Zuidlijn neer te leggen, zegt De Weerd. "De Noord/Zuidlijn stuurde alleen de rekening naar de eigenaar als het achteraf bewezen werd dat het niet aan de werkzaamheden had gelegen. We hebben zo op afstand iets beïnvloed en is het inmiddels ook staand beleid geworden in Amsterdam, bijvoorbeeld ook bij de plannen voor de aanleg van een ­parkeergarage in de Singelgracht."

Voor de verzakkingen was de houding van de gemeente jegens getroffenen allesbehalve empatisch, zegt De Weerd. "Na het debacle vond er een omslag plaats, werd men ineens ruimhartiger. En dat was hoog tijd."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool.nl.