Plus

'Verboden wereld' Bijlmerbajes vatte idealen van de jaren 70 in beton

De laatste gedetineerden verlaten deze week de Bijlmerbajes, de bekendste gevangenis van Nederland. Daarmee is de stad haar laatste gevangenis kwijt, die berucht was om de ontsnappingen en het 'milde' drugsbeleid.

Beeld uit 2006: een bouwvakker zwaait naar de gevangenen in de Bijlmerbajes. Beeld anp

Andere tijden, zeg dat wel. We beelden ons het artikeltje in op GeenStijl, met een ellenlange sliert doldrieste reacties eronder en de ophef op sociale media omdat de architecten een meidoornhaag wel afdoende vonden als afscheiding rond hun nieuw te bouwen Bijlmerbajes.

Dat aanvankelijke plan werd, ook in de jaren zeventig, geamendeerd. De bajes kreeg een zes meter hoge muur met slotgracht, maar wat zegt die eerste schets veel over het gesternte waaronder de markantste en bekendste gevangenis van het land werd ontworpen - en over onze tijdgeest nu, dat ook.

Vrouwen in bikini
Nadat nog eens streng naar de bouwplannen was gekeken, werd alsnog een gevangenis opgericht die de idealen van de jaren zeventig in beton vatte.

Humaan moest het beleid zijn, en het geloof in de maakbaarheid van de mens domineerde in 'de verboden stad', zoals de laatste directeuren Daniëlle Meijer en Eric Nijman de Penitentiaire Inrichting Amsterdam Over-Amstel nu omschrijven.

Het plan voor een café in 'de Kalverstraat' - de brede binnengang die de zes torens verbindt - werd afgeschoten, maar de vrouwelijke gedetineerden mochten in bikini zonnen op hun luchtplaats. 'De torens hingen scheef,' noteren journalisten Gerlof Leistra (Elsevier) en Annemarie van Ulden (Elsevier, LindaNieuws) in hun onderhoudende Biografie van de Bajes.

Rollerskatedisco
Het boek verschijnt nu de gevangenis de poorten sluit. De auteurs rakelen veel meer anekdotes op die de begintijd schetsen. Over de Hells Angels, toentertijd de buren, die van de eerste directeur Hero Postma kort voor de opening in 1978 door die 260 meter lange Kalverstraat mochten scheuren.

Gezien zijn zachtmoedige naïviteit verbaast het niet dat Postma in opspraak raakte door te nauwe banden met Zwarte Joop (de Vries), de Koning van de Wallen.

In zijn vrije tijd was Postma voorzitter van diens sportschool en zijn 'welzijnsfonds', dat in de praktijk een dekmantel bleek voor een illegaal gokhol.

Doe Maar
Uitsmijters van sekstheater Casa Rosso stonden op de loonlijst als bewaarder of sportinstructeur in de Bijlmerbajes, noteren Leistra en Van Ulden. 'De zaak was volledig ontspoord. Tegen betaling smokkelden bewaarders drank en drugs binnen.'

De directeur kon gaan, het linksige beleid bleef. In hun missie de gevangenen een menselijk bestaan te bieden, nodigden de achtereenvolgende directies artiesten uit - Herman Brood, Golden Earring, Doe Maar, André Hazes, Anouk - organiseerden ze een rollerskatedisco, een lingerieshow, cursussen in van alles en een kindermiddag.

Beeld Annemarie van Ulden

Tot midden jaren negentig hadden de ramen geen tralies - wat veel gedetineerden overigens juist beklemde. De vrijheid leek zo dichtbij, maar was zo ver weg.

Na vele ontsnappingen kwamen de tralies er in 1994 toch, al heetten die gekscherend 'zonweringen'. Op de buitenmuren kwamen detectiedraden en scheermessenprikkeldraad.

De zes torens van veertig meter hoog zijn opgedeeld in paviljoens van steeds twee verdiepingen met maximaal 24 cellen - en een tafeltennistafel, een doucheruimte, et cetera. Dat moest het idee van woongroepen geven. Op de bovenste verdieping, 'op het dak' in bajesjargon, zitten de isoleercellen.

Uitgewoond
Op het hoogtepunt zaten er 720 gedetineerden. Omdat de Bijlmerbajes voornamelijk een Huis van Bewaring is waar verdachten verblijven tot hun vonnis, is geen 'bezoek zonder toezicht' toegestaan en zijn voorzieningen ook anderszins sober.

Wie de gevangenis van binnen kent, weet dat klopt wat Leistra en Van Ulden schrijven: het gebouw is al heel lang uitgewoond. De klimaatbeheersing was altijd al allerbelabberdst en ook in andere opzichten is de gevangenis verworden tot een sick building.

De gevangenispopulatie werd in bijna veertig jaar veelkleuriger én gekker. Steeds meer gestoorden kwamen in de cellen terecht, vooral in het penitentiair psychiatrisch centrum (PPC).

Na het verkassen van de laatste 58 gevangenen uit laatstgenoemde groep naar de grote nieuwe gevangenis in Zaandam, is de Bijlmerbajes niet meer.

Over de muur geklommen
De Bijlmerbajes was berucht om de ontsnappingen - hoewel ontsnappen op zich overigens niet strafbaar is. Meer dan honderd gevangenen vluchtten.

Vanaf augustus gaat de Bijlmerbajes dienst doen als asielzoekerscentrum. Het biedt onderdak aan ruim 1.000 vluchtelingen.

Al twee jaar na de opening klom een moordverdachte over de muur; hij wilde met Moederdag thuis zijn in Amstelveen. De politie trof hem daar in een kast, terug in de gevangenis werd hij als held onthaald.

Twee gevangenen vielen in de jaren tachtig dood doordat hun aan elkaar geknoopte lakens scheurden. In 1981 bedreigden de beruchte 'Joego' Arkan en de Italiaanse crimineel Sergio Settimo bewaarders met over de muur gegooide vuurwapens. Handlangers wierpen op een verkeerde plek een touw over de muur, maar solidaire medegevangenen vormden een menselijke toren waarover ze alsnog over de muur klommen.

Sonja Barend
Eind 1984 stond de teller al op 54 geslaagde ontsnappingen. Roemrucht is die van Stanley Hillis, 'de Ouwe'. Hij was al ontsnapt uit Scheveningen en Alkmaar toen hij in 1985 vanaf zijn privéluchtplaats ondanks zijn privébewaker via een vijf meter hoge muur en de bevroren slotgracht wegkwam.

Met pruik en zonnebril vertelde hij Sonja Barend op televisie dat hij touwen uit de gymzaal had gebruikt, en haken van karretjes. Hillis bleef een sleutelspeler in de onderwereld totdat hij in 2011 werd geliquideerd.

In 1985 regelde maffiabaas Klaas Bruinsma de vlucht van drugshandelaar Cees Helman - tegenwoordig bekend om 'de Teevendeal'. Een kikvorsman zette een ladder tegen de bajesmuur en liet er aan de andere kant nog een zakken. Een speedboot lag klaar.

In 1994 probeerde Helman tevergeefs nogmaals te ontsnappen, met een semtexbom. Eind 1985 werd met een gestolen mobiele goederenlift een ladder neergelaten boven een luchtplaats, waardoor twee gedetineerden vluchtten. In 1990 werd het kunstje herhaald. Twee gedetineerden gijzelden in 1987 bewaarders en ontkwamen. In Turnhout schoot de politie de ene neer en pakte de tweede.

In 1988 kwamen zes gedetineerden weg met sleutels en pasjes die ze voor zeventigduizend gulden van corrupte bewaarders hadden gekocht. Legendarisch vanwege de eenvoud: xtc-baron Ton van Dalen werd in 1992 'voor verhoor' opgehaald door nepagenten. Andere gedetineerden liepen met bezoekers of bouwvakkers mee naar buiten.

Begin 1993 ontsnapten twee gevangenen die daarna in Holendrecht een roofmoord pleegden. Een dieptepunt. De spectaculaire vlucht van Roy K. was de laatste, 11 december 2008. Met geknutselde klimhaken aan schoenen en handen klom 'Spiderman' van een luchtplaats over twee muren.

Drugsparadijs
De Bijlmerbajes stond in het milieu bekend als drugsparadijs. In augustus 1980, twee jaar na de opening, stierf een 39-jarige gevangene zelfs aan een overdosis. De heroïnenaald lag naast hem in zijn cel. Harddrugs waren steeds minder gemeengoed, maar het blowen is altijd gebleven. Over de vraag of de facto sprake was van een gedoogbeleid werd getwist, maar dat niet alle bewaarders streng optraden is een eufemisme.

Biografie van de bajes, Just Publishers
€19,95

Beeld .

De beschikbaarheid van drugs joeg vanzelfsprekend weer handel aan. Vrienden gooiden zakjes, pakjes of een tennisbal met drugs over de muur van de luchtplaats. Bezoek kon drugs binnensmokkelen en het tijdens een kus of handdruk overdragen. Geregeld werden smokkelende personeelsleden gepakt. Het was een sport de urinecontroles te omzeilen.

Nu en dan regelde de beveiliging drugshonden die het gebouw doorgingen en alles en iedereen controleerden - inclusief personeel. Als het geblaf klonk, werden ineens opvallend veel wc's doorgetrokken. Wie met softdrugs werd gepakt, moest drie dagen achter de deur blijven. Harddrugs betekende vijf dagen isoleercel, 'op het dak'.

Luchtopname van De Bijlmer Bajes uit 2007. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden