Plus

Veel te zwaar, dus met de nek aangekeken

Vooroordelen tegen mensen met obesitas vind je overal in de maatschappij: in de spreekkamer, in de media, op het werk, op school en zelfs thuis. Die openlijke hoon kan erg schadelijk zijn.

Gewichtsdiscriminatie op basis van vooroordelen gebeurt niet alleen in de spreekkamer, maar ook op het werk, op school en thuis Beeld Getty Images

De befaamde Amerikaanse psychiater Irvin ­Yalom beschrijft in zijn boek Scherprechter Van De Liefde uit 1989 zijn gevoelens van walging bij de eerste ontmoeting in zijn spreekkamer met Betty, een jonge vrouw met ernstige obesitas.

Zijn diepe afkeer van 'dikke vrouwen' betreft hun 'lawine van vlees', 'absurde gewaggel' en 'vormeloze kleding'. 'Hoe durven ze dat ­lichaam aan ons op te dringen?'

Als hij probeert te verklaren waar die gevoelens vandaan komen, realiseert hij zich dat ze zo diep verankerd zijn dat hij ze niet eens meer als vooroordelen beschouwt. Hij denkt terug aan de dikke, overheersende vrouwen uit het arme Rusland, waar zijn wortels liggen en waaraan hij zich probeerde te ontworstelen.

Aan zijn jeugd in de zwarte wijk in Washington waar hij opgroeide. In die gesegregeerde samenleving werd hij door de zwarte kinderen aangevallen om zijn witheid en door de witte kinderen op school om zijn Joodse achtergrond.

'Maar dan waren er altijd nog de dikke kinderen, met hun dikke achterwerken, de mikpunten van grappen, de laatst gekozenen bij elke sport, zij die nog niet eens een rondje rond het sportveld konden rennen. Ik moest ook iemand kunnen ­haten. Misschien begon het daar.'

Confrontatie
Niet vaak spreken hulpverleners zich zo eerlijk uit over de vooroordelen die ze hebben jegens hun cliënten met obesitas. Hulpverleners zijn een onderdeel van de maatschappij waarin zij leven en hebben dus net als anderen vooroor­delen.

Lastig wordt het wanneer die voor­ingenomenheid een functionele relatie tussen cliënt en behandelaar in de weg staat. Yalom ­beseft dat hij zonder de confrontatie met zijn ­eigen gevoelens niet in staat is Betty, die een zware depressie heeft, te helpen.

Anderzijds blijkt het nodig dat zij het pantser aflegt waarachter zij zich verscholen heeft als reactie op de stortvloed aan kleinerende en vernederende opmerkingen. Wie obesitas heeft, ontwikkelt een dikke huid tegen voortdurend geschimp.

'Valt u eerst maar eens af'
Juist van professionals in de zorg zou je mogen verwachten dat ze begrip hebben voor mensen met obesitas. Obesitas is immers overwegend het resultaat van biologische factoren die reageren op een ongunstige sociale en fysieke omgeving. Net als de meeste andere chronische ziekten in onze maatschappij.

Toch vinden veel behandelaars dikke mensen dom, lui en slordig, en zien ze obesitas als een kwestie van eigen schuld en de oplossing als de eigen verantwoordelijkheid van het individu. Een gedachtegang die hulpverleners bij iemand met een leefstijlgerelateerde ziekte als hiv, COPD of diabetes ­type 2 niet zo snel zullen hebben.

Door hun vooroordelen denken behandelaars dat mensen met obesitas hun adviezen niet kunnen begrijpen of niet willen opvolgen. Laat staan dat ze de zelfdiscipline zouden hebben om hun gedrag en gewicht blijvend aan te passen.

Het gevolg van die vooronderstellingen, blijkt uit onderzoek, is dat cliënten met obesitas vaak minder tijd, aandacht en respect krijgen op het spreekuur en niet altijd de zorg krijgen die anderen wel ontvangen.

Vaak luidt het advies 'valt u eerst maar eens af' voordat nader onderzoek wordt gedaan of wordt doorverwezen. Het ­gevolg daarvan is dat mensen met obesitas vaker zorg mijden of uitstellen, waardoor ­belangrijke medische zaken kunnen worden ­gemist.

Lager salaris
Gewichtsdiscriminatie op basis van vooroordelen gebeurt niet alleen in de spreekkamer, maar ook op het werk, op school en thuis. Zo worden bij gelijke geschiktheid mensen met obesitas minder vaak voor een baan aangenomen dan mensen zonder overgewicht. Als ze toch een baan krijgen, worden ze achtergesteld in salaris en hebben ze minder kansen op bevordering.

In een Europees onderzoek onder ruim 50.000 werknemers bleek dat een toename van 10 procent van het overgewicht samenging met een 2 procent lager inkomen bij mannen en ruim 3 procent lager inkomen bij vrouwen.

Voor ­dezelfde prestaties krijgen mensen met obesitas dus een minder gunstige beoordeling. De meerderheid van de werknemers met overgewicht of obesitas rapporteerde bovendien stigmatiserende of discriminerende opmerkingen door collega's of leidinggevenden.

Ook in het onderwijs worden mensen met obesitas achtergesteld. Kinderen met obesitas presteren gemiddeld slechter op school. Dat wordt vaak gezien als een indicatie van lagere intelligentie van dikkere kinderen of een minder gunstige sociale achtergrond.

Er lijkt echter iets heel anders aan de hand. Voor een recent Amerikaans onderzoek voerden kinderen op verschillende niveaus van middelbare school en vervolgopleidingen toetsen uit op allerlei terreinen zoals wiskunde en taalvaardigheid.

Wat bleek? Er was geen verschil in scores tussen kinderen met overgewicht of obesitas, en kinderen zonder overgewicht. Maar voor diezelfde vakken kregen te zware leerlingen en studenten van hun opleiding wél aanzienlijk lagere beoordelingen. (De opvallendste discriminatie en stigmatisering worden in onderzoek op scholen geconstateerd bij de gymles, waar kinderen met obesitas stelselmatig worden achtergesteld.)

Beeld Getty Images

De onderzoekers schrijven het verschil toe aan vooroordelen van de docenten die al dan niet ­bewust denken dat dik zijn samenhangt met dom- en luiheid.

'Even slim maar minder succesvol' was dan ook de conclusie van de onderzoekers over de scholieren en studenten met obesitas. Die slechtere beoordeling heeft ook effect op hun vervolgopleiding en baankansen.

Kinderen en volwassenen met obesitas vertellen ook vaak over een al even neerbuigende houding van hun meest intieme naasten: vrienden, ouders, broers en zussen. Zelfs thuis hebben ze dus te maken met negatieve uitingen over hun gewicht, variërend van grappig ­bedoelde opmerkingen tot denigrerend commentaar over het uiterlijk en gedrag.

Dat begint al jong. Bij kinderen is obesitas veruit de meest voorkomende reden dat ze worden gepest, blijkt uit internationaal onderzoek. Kenmerken zoals etniciteit, seksuele voorkeur of religie leiden veel minder vaak tot gepest door andere kinderen.

Datingmarkt
Illustratief is een Amerikaans onderzoek waarin scholieren van rond de elf jaar werd ­gevraagd om zes kaartjes met afbeeldingen van verschillende kinderen te rangschikken naar voorkeur.

Op vier kaartjes stonden kinderen met verschillende lichamelijke handicaps (zoals een kind in een rolstoel en een kind dat een hand mist), op het vijfde kaartje stond een kind zonder zichtbare handicap en op het zesde kaartje een kind met obesitas. Het kind met obesitas werd door de meeste kinderen als veruit het minst populair aangewezen.

Ook wat betreft liefdesrelaties hebben mensen met obesitas het relatief lastig. Het is voor hen moeilijker een partner te vinden. En als ze een relatie krijgen, zijn ze er gemiddeld minder ­tevreden over. Bij vrouwen speelt dit beduidend meer dan bij mannen. Op de datingmarkt wordt dat onderkend. We vonden www.maatjemeer-match.nl voor 'volslanke singles'.

Betty doet het haar psychiater Yalom fijntjes uit de doeken: ze is nagenoeg kansloos als single met obesitas. Blind dates schrikken als ze haar zien, in advertenties vragen mannen om een slanke vrouw en ook gewone vriendschappen sluiten is moeilijker voor haar.

Buiken zonder hoofd
Die stigmatiserende uitingen en bijbehorende vooroordelen jegens mensen met obesitas ­komen niet zomaar ineens in de hoofden van artsen, leerkrachten en huisgenoten.

Ze zijn alomtegenwoordig in media zoals boeken, ­toneelstukken, films en tv-programma's. Negatieve stereotypes van dikke mannen zijn van alle tijden. Neem John Falstaff uit Hendrik IV van Shakespeare (1596) en Sancho Panza uit Don Quichot van Cervantes (1605).

Ook in kranten en tijdschriften van vandaag wemelt het van de negatieve uitingen en opmerkingen. Een Zweedse onderzoeker analyseerde bijna 2000 artikelen in Zweedse kranten van 1997 tot 2001.

Mensen met obesitas werden ­bestempeld als dom, lelijk, onverantwoordelijk, lui, gulzig en weerzinwekkend. Bij artikelen over obesitas worden doorgaans mensen met een dikke buik en zonder hoofd afgebeeld - headless fatties, die zo ontdaan worden van een persoonlijkheid. Of ze staan onderuitgezakt afgebeeld met donuts, ijs of een hamburger.

De mode-industrie heeft de laatste decennia ook enorm bijgedragen aan het slankheids­ideaal. Er is tegenwoordig wel meer keuze in grotere maten van kleding en er wordt door ­populaire kledingmerken met 'plus-size' geadverteerd.

Toch richt de mode zich vooral op de kleinere maten. En de 'plus-size' modellen hebben vaak een beetje overgewicht, maar vrij zelden obesitas. Op de catwalks lopen geleidelijk aan minder graatmagere meisjes, maar de standaard blijft daar toch lang en dun.

Het is niet verwonderlijk dat gewichtsdiscriminatie de kwaliteit van leven van mensen met obesitas sterk kan verminderen. Met name op het sociale en mentale vlak. Bij kinderen begint dat al vroeg met gepest worden, wat leidt tot een dalend zelfvertrouwen en negatief zelfbeeld.

49,2

In 2016 had bijna de helft (49,2 procent) van de Nederlanders van 18 jaar en ouder overgewicht.

Beeld Getty Images

De stigmatisering, en de psychosociale effecten daarvan, gaan veelal levenslang door. Met als gevolg een grotere kans op depressie, eenzaamheid en suïcidale gevoelens. Mensen met obe­sitas hebben door hun gewicht toch al een verhoogde kans op fysieke problemen en beper- kingen. Stigmatisering ondermijnt hun gezondheid en welbevinden nog verder.

Confronterende taal
Het tegengaan van gewichtsdiscriminatie lijkt voor de hand te liggen, maar sommige mensen vinden dat toch een slecht idee. Minder discriminatie zou leiden tot vergoelijken of zelfs het bevorderen van obesitas. Maar dat is niet zo.

Andere leefstijlgerelateerde ziekten, zoals chronisch hartlijden of alcoholisme, moedigen we ook niet aan als we stereotyperingen of kleinerende en discriminerende opmerkingen achterwege laten.

Verder wordt wel gesteld dat juist ferme en confronterende taal zou leiden tot meer motivatie voor gedragsverandering en daarmee tot ­afvallen. Onderzoek laat echter overtuigend zien dat het tegenovergestelde het geval is. Mensen raken er nog verder door in de put en gaan in reactie op de vernederingen juist meer en ongezonder eten en worden fysiek minder actief.

53,3

Het percentage mannen met overgewicht steeg van 34,3 procent in 1990 naar 53,3 procent in 2015. Het percentage vrouwen met overgewicht steeg van 29,7 procent in 1990 tot 45,4 procent in 2015.

Gewichtsdiscriminatie is al met al op geen ­enkele manier goed te praten. Tegengaan ervan begint bij de opvoeding en wat we onze kinderen als samenleving voorleven.

Professionals in de zorg, in de media, op scholen en op de ­arbeidsmarkt hebben een belangrijke verantwoordelijkheid om zich bewust te zijn van hun vooroordelen en de mogelijke effecten daarvan op hun handelen en daarmee op de mensen die het betreft. Sterker nog, iedereen in de samenleving, jong en oud, heeft deze verantwoordelijkheid.

Want ook een jonge vrouw als Betty - van kinds af aan al te zwaar, net als een groot deel van haar familie, en belast met een ingewikkelde voorgeschiedenis, waarin onder meer het op jonge leeftijd verliezen van haar vader een rol speelde - heeft het recht op een leven zonder socia­le uitsluiting op basis van uiterlijk.

Jutka Halberstadt houdt zich als psycholoog-onderzoeker bij de Vrije Universiteit bezig met het verbeteren van de zorg voor mensen met obesitas.

Jaap Seidell is hoogleraar voeding en gezondheid aan de VU en lid van de Koninklijke Nederlandse ­Akademie van Wetenschappen.

14,2

Komt overgewicht vaker voor bij mannen, bij obesitas is dat andersom: meer vrouwen lijden hieraan. In totaal heeft 14,2 procent van de Nederlanders van 18 jaar en ouder obesitas (cijfer 2016).

Wees alert op discriminatie

- Wees je bewust van de complexe oorzaken van obesitas.
- Wees je bewust van je eigen vooroordelen over mensen op basis van hun gewicht.
- Wees alert op de effecten van je vooroordelen op je houding en taalgebruik.
- Wees alert op pestgedrag ­jegens kinderen en volwassenen met obesitas.
- Besef dat stigmatisering en discriminatie van mensen met obesitas averechts werken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool.nl.