Plus

Van wie is de dodenherdenking?

Een initiatief om op 4 mei omgekomen vluchtelingen te herdenken op het Rembrandtplein heeft tot woede geleid. Ook heropende het de discussie over de spanwijdte van dodenherdenking.

Beeld anp

Drieduizend witte kruisjes van papier op het Rembrandtplein. Het leek dominee, schrijver en actievoerder Rikko Voorberg een krachtige manier om alle vluchtelingen te gedenken die de laatste jaren zijn omgekomen op weg naar Europa.

Over de timing was ook goed nagedacht: op 4 mei tussen 18.00 en 20.30 uur, op hetzelfde moment als de nationale dodenherdenking die een paar honderd meter verderop op de Dam plaatsvindt. Want, vindt Voorberg: "We zijn verplicht aan de slachtoffers van toen om te bedenken waar wij zelf slachtoffers maken, bedoeld of onbedoeld."

Unieke betekenis
Dit schoot het Cidi (Centrum Informatie en Documentatie Israël) in het verkeerde keelgat. Volgens de Joodse belangenorganisatie verwatert de betekenis van dodenherdenking op deze manier.

'Wie alles op één dag wil herdenken, herdenkt uiteindelijk niets,' schrijft het Cidi op zijn website. 'Het veralgemeniseren en verbreden van de nationale dodenherdenking doet geen recht aan de unieke betekenis van de Tweede Wereldoorlog voor de Nederlandse geschiedenis en de Nederlandse samenleving.'

Cidi-directeur Hanna Luden deed een oproep aan burgemeester Eberhard van der Laan om een stokje te steken voor de herdenking op het Rembrandtplein, maar die voelde niks voor een verbod.

Oorlogssituaties en vredesoperaties
En zo kreeg de jaarlijks terugkerende discussie over wat op 4 mei wordt herdacht weer een nieuwe impuls. Een discussie die bijna inherent is aan een herdenkingstraditie die al meer dan zeventig jaar in beweging is.

In de eerste jaren na de oorlog werden alleen de gesneuvelde Nederlandse militairen en verzetsstrijders herdacht, pas later kwamen daar de slachtoffers van de Holocaust en de gesneuvelde soldaten in Nederlands-Indië en Korea bij: 'Nederlanders die zijn omgekomen toen ze van overheidswege uitgezonden waren in het buitenland.'

In 1971 werden daar in concentratiekampen omgebrachte homo's en zigeuners aan toegevoegd, in 2011 was de laatste wijziging van het memorandum van het Comité 4 en 5 mei.

De laatste jaren werd de vraag wat de positie van Duitsers moest zijn op 4 mei in verschillende vormen en steeds pregnanter gesteld. Herdenken we ook Duitse burgerslachtoffers? Gesneuvelde Duitse soldaten? En Duitse SS'ers?

Duitse soldaten
Bij de nationale dodenherdenking op de Dam worden 'allen - burgers en militairen - die in het Koninkrijk der Nederlanden of waar ook ter wereld zijn omgekomen of vermoord sinds het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, in oorlogssituaties en bij vredesoperaties' herdacht. Maar het staat plaatselijke comités vrij om een eigen invulling te geven.

In sommigen plaatsen worden dan ook al enkele jaren Duitsers herdacht, al dan niet in aanwezigheid van Duitse nabestaanden. In 2012 werd de burgemeester van de Gelderse gemeente Bronckhorst nog door de rechter teruggefloten omdat hij op 4 mei langs de graven van Duitse soldaten in Vorden wilde lopen. In hoger beroep oordeelde het hof dat dit verbod niet terecht was.

Datzelfde jaar wilde een 15-jarige scholier op de Dam een gedicht voordragen dat ging over zijn oudoom die als Waffen-SS'er omkwam aan het oostfront. Na protest van het Cidi werd het gedicht ingetrokken.

Compleet met sjamaan
Voorberg vindt dat Nederland tijdens dodenherdenking ook mag kijken naar de eigen misstappen. "Juist op 4 mei moeten we ons realiseren dat we als Nederlanders niet alleen slachtoffer waren in de Tweede Wereldoorlog. We hebben in de jaren dertig en daarna zowel meegewerkt aan een klimaat van haat als aan het daadwerkelijk wegvoeren van de slachtoffers. Werkelijk herdenken betekent dat je voluit het verleden herkent en besluit in het heden iets dergelijks nooit meer te laten gebeuren."

Werkelijk herdenken, het blijkt iets wat maar moeilijk geclaimd kan worden, net als de vorm waarin dit gebeurt. Zo vindt in sociëteit Sexyland op het NDSM-terrein een Boliviaanse herdenking plaats, compleet met sjamaan, gezamenlijke dans en een 'Moeder Aarderitueel'. 'Neem je mooiste tooi mee,' staat op de uitnodiging.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool.nl.