Uur extra ideale kans voor avondmens om zijn ritme naar voren te halen

Bent u een avondmens en wilt u graag moeiteloos vroeger opstaan? Dit is uw kans, want de klok is een uur teruggezet.

Sarah Prins
Een late blik op een computerscherm ontregelt de interne klok, vooral door het overheersend blauwe licht van het scherm. Beeld Artur Debat/ Getty Images
Een late blik op een computerscherm ontregelt de interne klok, vooral door het overheersend blauwe licht van het scherm.Beeld Artur Debat/ Getty Images

Een aardse dag duurt 24 uur, maar onze interne klok tikt gemiddeld 45 minuten langer. Jürgen Aschhoff, een Duitse gedragsfysioloog uit de vorige eeuw, toonde dat aan door proefpersonen een maand in een bunker te laten logeren, verstoken van daglicht, geluid en tijd. Wanneer de bewoners zelf het licht aan en uit mochten doen als het voor hun gevoel ochtend respectievelijk avond was, bleek dat zij elke dag ietsje later naar bed gingen.

Waarschijnlijk vinden we het daarom zo lastig om ons dag-nachtritme te wijzigen. Maar vannacht gaat de wintertijd in en wordt de klok een uur teruggezet. Dat is een ideaal moment om je ritme een uur naar voren te trekken. Elk organisme heeft een ingebouwde klok die zijn dag-nachtritme aanstuurt. Hoewel dit onafhankelijk van omgevingsfactoren als licht en koffie gebeurt, zorgen dat soort zogenoemde Zeitgebers wel dat we synchroon blijven met de aardse licht-donkercyclus.

Zeitgebers geven de biologische klok van de mens als het ware een zetje vooruit, terwijl ze die van de muis met zijn cyclus van 23,5 uur juist terugfluiten. 'Het is voor de natuur makkelijker een klok te maken die een omlooptijd van ongeveer 24 uur heeft en iedere dag gelijk gezet moet worden dan een klok die exact 24 uur tikt,' vertelt Bert van der Horst, hoogleraar chronobiologie aan het Erasmus MC in Rotterdam.

Hoe laat het actiefst
In de hersenen boven de plek waar onze oogzenuwen elkaar kruisen zit hij, onze masterklok, een kern van twintigduizend cellen. Hoe deze klok loopt - te langzaam, te snel of netjes op tijd - bepaalt tot welk chronotype iemand kan worden gerekend. Een chronotype geeft aan wanneer iemand op zijn alertst en het actiefst is. 'Handig om daar rekening mee te houden als je bijvoorbeeld moet presteren op je werk, school of met sport,' zegt Van der Horst.

Bij ongeveer vijf procent van de bevolking tikt de klok sneller dan bij de rest. Deze ochtendmensen beginnen te tetteren zodra ze hun ogen open­sperren om voor het achtuurjournaal alweer in te dommelen. Een groter deel van de mensheid, ongeveer tien procent, is avondmens. Bij hen komt Klaas Vaak eigenlijk altijd iets te laat. 's Ochtends kun je ze maar beter met rust laten.

Schuiven met je klok
Als avondmens zul je niet van de ene op de andere dag een vroege vogel worden, maar volgens Van der Horst kunt je wel wat schuiven met je klok. Hou je aan de wetten van de natuur, zoek 's ochtends eerder het licht en dim het 's avonds juist. Met extra inname van melatonine, een lichaamseigen stof die wordt aangemaakt op geleide van de biologische klok, kun je de slaapfase naar voren halen. 'Maar stel je jezelf rond middernacht bloot aan een bak blauw licht door nog even je mail te checken, dan doe je het effect van een tabletje melatonine weer teniet. Licht - met name blauw licht - is de krachtigste Zeitgeber.'

En wat als je nou bewust tegen het ritme van die klok in leeft, bijvoorbeeld omdat je avondmens bent, maar je toch om half negen op je werk wordt verwacht? 'Doordeweeks loop je dan een slaaptekort op, we noemen dat ook wel social jetlag,' zegt Van der Horst. Mensen die dit doen worden moe, hun concentratie- en prestatievermogen vermindert en er treden soortgelijke reacties in het lichaam op als bij mensen met diabetes type twee.

Effecten verstoren dag-nachtritme
Over wat er gebeurt als je lang zo doorgaat, is nog maar weinig bekend. 'We weten al wel dat borstkanker vaker voorkomt bij verpleegkundigen die jarenlang nachtdiensten hebben gedraaid. En we hebben eerder dit jaar bij muizen aangetoond dat langdurige verstoring van het dag-nachtritme de kans op borstkanker vergroot.'

Van der Horst wil nu samen met het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) de langetermijneffecten van ploegendienstarbeid op de gezondheid in kaart brengen door borstkankergevoelige muizen op verschillende dienstroosters te testen. 'De resultaten verwachten we binnen een jaar, terwijl soortgelijke experimenten bij mensen decennia in beslag nemen. Het is een utopie om onze vierentwintiguurseconomie terug te draaien, maar we kunnen wel bekijken welke werkschema's het minst schadelijk zijn en in hoeverre dat verschilt bij avond- en ochtendmensen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden