Twintig jaar na Srebrenica: nog altijd slapeloze nachten

Maarten Fagh (40) leefde tussen hoop en vrees in zijn tijd als hospik bij de luchtmobiele brigade van Dutchbat 3 in Srebrenica. Twintig jaar na dato kampt de veteraan nog altijd met psychische klachten.

Na zijn terugkeer uit Oost-Bosnië bleek al snel dat Maarten Fagh (40) niet meer kon aarden in Nederland. Beeld Eva Plevier

'Elke luchtaanval kost een van jullie het leven,' kregen de 25 gegijzelde Dutchbatters te horen op 10 juli 1995, een dag voor de val van Srebrenica. De VN-soldaten werden door de Serviërs gebruikt als menselijk schild tegen mogelijke luchtaanvallen.

Een van hen was Maarten Fagh, een negentienjarige joviale Amsterdammer. Hij werd te onervaren bevonden voor de politieacademie, waar hij altijd al naartoe wilde. Om zijn droom alsnog te realiseren ging hij het leger in, met de hoop meer ervaring op te doen. Hij liet zijn familie en vriendin achter toen hij werd uitgezonden naar Oost-Bosnië, waar het etnische conflict tussen moslims en Serviërs op het punt stond los te barsten.

De ruim zeshonderd Dutchbatters hadden daar als taak moslimenclaves zoals Srebrenica te beschermen tegen de Serviërs. 'Die uitzending heeft me helaas iets te veel levens­ervaring gebracht.'

Beperkt sociaal leven
Fagh kan erom lachen, maar dat hij getraumatiseerd is door zijn diensttijd is duidelijk. Hij slaapt nog steeds slecht, durft amper naar buiten te gaan en zijn stressklachten zorgen voor een zeer beperkt sociaal leven. Vooral de gijzeling door de Serviërs heeft zijn leven veranderd. 'We hoorden op de radio dat een van onze observatieposten werd beschoten. Toen we op het punt stonden terug te gaan naar onze compound in Potacari, hielden de Serviërs ons tegen, we moesten onze wapens afgeven en werden meegenomen. Ze maakten ons duidelijk dat ze bij eventuele luchtaanvallen geen onderscheid meer zouden maken tussen moslims en blauw­helmen. Ik heb toen vaak gedacht: dit overleef ik niet.'

De Nederlanders werden vastgehouden in een oude school in de plaats Bratunac, zo'n tien kilometer van Srebrenica. De soldaten, omringd door bewapende en intimiderende Serviërs, waren onwetend over het lot van hun medesoldaten en de moslimbevolking in de enclaves. De langverwachte VN-luchtsteun werd ineens een bron van onzekerheid: het zou de blauwhelmen zelf in ­levensgevaar kunnen brengen. Maar de luchtaanvallen kwamen niet en Fagh werd daags na de val van Srebrenica vrijgelaten en in een getraliede bus van Bratunac naar Novi Sad gebracht.

'Daar werden we opgewacht door hoge piefen van de VN en een cameraploeg van CNN. We kregen te horen dat we naar huis mochten. Ons werd niets verteld over de massamoord in Srebrenica. Onderweg naar huis vierden we in Zagreb een feestje. We waren natuurlijk heel blij dat we het overleefd hadden.'

Het beruchte feestje is gefilmd en de beelden zorgden voor veel ophef, zowel in Nederland als daarbuiten. 'Het leek ineens alsof we opzettelijk heel ongepast bezig waren, terwijl we door de gijzeling niets hadden meegekregen van de massamoorden en er van hoger hand ook niets over te horen hadden gekregen.'

Boodschappen bij Albert Heijn
Na zijn terugkeer bleek al snel dat hij niet meer kon aarden in Nederland. 'Ik was bij Albert Heijn boodschappen aan het doen en las in een krant voor het eerst over de val van Srebrenica. Dutchbat werd volledig afgebrand. Toen een caissière me ook nog toesnauwde dat ik de krant moest kopen als ik hem wilde lezen, sloegen bij mij de stoppen door. Pas toen de politie erbij kwam, bedaarde ik langzaam.'

'Zo waren er meer incidenten. Dan liep ik met mijn T-shirt van Dutchbat een kroeg of bioscoop binnen, wachtend tot iemand me voor lafaard zou uitmaken. Dan beukte ik erop los. Op een gegeven moment ging ik plaatsen mijden. Ik voelde me nog slechter dan tijdens mijn uitzending.'

Pas in 2006 kreeg Fagh de diagnose chronische posttraumatische stressstoornis (PTSS) en kreeg hij psychische hulp. In 2012 is hij arbeidsongeschikt verklaard, nadat verscheidene banen op een fiasco waren uitgelopen. Fagh houdt het ministerie van Defensie verantwoordelijk voor het niet-leveren van psychische hulp tijdens en na zijn uitzending. Hij heeft eerder dit jaar een rechtszaak aangespannen. Ook zouden de Dutchbatters niet goed zijn voorbereid op wat hun in het gebied te wachten stond. Defensie wil echter niets van de aantijgingen weten.

Zelfdodingen en destructief gedrag
Fagh, die met zijn vrouw en vierjarige zoon in Nieuw-­Sloten woont, is bepaald niet de enige Srebrenicaveteraan die te kampen heeft met PTSS. Ook het aantal zelfdodingen onder soldaten in de jaren na de diensttijd zegt veel over de enorme psychische druk die ze hebben moeten doorstaan. 'Er zijn meer Dutchbatters na de uitzending gestorven dan tijdens de uitzending. Velen hebben hun leven op een destructieve wijze ingericht of hebben te kampen met verslaving. Vroeg of laat wacht het ziekenhuis, een psychiatrische instelling of de dood.'

Op 11 november 2010 is vereniging Dutchbat 3 opgericht ter ondersteuning van de Srebrenicaveteranen. 'We moesten ons ergens in verenigen. Op de overheid hoefden we niet te rekenen en de media wezen ons als schuldigen aan. Elke reünie komen er meer verhalen bij.'

Fagh hoopt dat er snel een uitspraak komt in zijn zaak. 'Op het moment dat mijn aansprakelijkheidszaak is afgehandeld, geeft het al negentig procent meer rust. De overige tien procent zal altijd blijven, door mijn herinneringen en mediaberichtgeving.'

Fagh is niet van plan zijn rechtszaak op te geven: 'Zo zit ik niet in elkaar. Ik heb die rode baret niet voor niets gehaald: ik geef niet op.'

Herdenking

In Amsterdam-Noord wordt vanmiddag een symposium gehouden met het thema '20 jaar na Srebrenica: welke les geleerd?'. Tijdens de plechtigheid houden onder anderen toenmalig minister van Defensie Joris Voorhoeve en de auteur van het NIOD-rapport over Srebrenica Hans Blom een toespraak. In de avond geeft het Nationaal Symfonisch Kamerorkest (NASKA) een herdenkingsconcert.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden