Opinie

'Tropenmuseum brandde zich aan tabak'

Van de tabakslobby kun je niet winnen, ontdekte Henk Jan Gortzak toen het Tropenmuseum overstag was gegaan voor een tabakstentoonstelling.

Het Tropenmuseum Beeld ANP
Het TropenmuseumBeeld ANP

'De tabaksindustrie probeert via diverse slinkse manieren de jeugd aan het roken te krijgen" lezen we in de krant. Die mededeling veroorzaakt bij mij een treurig déjà vu.

Het is 1990 als wij in het Tropenmuseum, waar ik op dat moment directeur ben, volop bezig zijn met de voorbereiding van de tentoonstelling Mexico Stad in het kader van het ­Columbusjaar 1992. Het is dan 500 jaar geleden dat Columbus voet aan wal zette in ­Latijns-Amerika, waar hij als blijk van welkom een plukje tabak van de inheemse bevolking kreeg aangeboden. Sindsdien is het roken zijn opmars in Europa begonnen.

Ik word benaderd door het voorlichtingsbureau Sigaretten en Shag (V.S&S, een orgaan in het leven geroepen door de tabaksindustrie) met de vraag of wij in dat jaar ook een tentoonstelling over de tabakscultuur willen maken.

Heftige gesprekken
Het is een dilemma. De discussie 'wel of niet roken' wordt ook binnen de muren van het museum gevoerd. Kunnen wij de tentoonstelling maken naar onze normen of geldt 'wie betaalt bepaalt'? Want de financiële middelen die in het vooruitzicht worden gesteld, zijn ruim. Ruimer dan wij kennen - en wij hebben ervaren dat het krijgen van sponsoring voor het museum ingewikkeld, zo niet onmogelijk, is.

Intern voeren wij harde gesprekken; wij willen ook de negatieve aspecten tonen. Ook met het voorlichtingsbureau voeren wij heftige gesprekken. Zij vinden ons vaak te negatief en wantrouwend. En zij willen meer glamour tegenover onze collectie.

Wij denken het aan te kunnen. Controverse gaan we nooit uit de weg; de recente tentoonstelling Wit over Zwart (1989) is daar een sprekend voorbeeld van.

Uiteindelijk wordt een contract gemaakt. Het thema van het voorlichtingsbureau, 'we lossen het samen wel op', wint. Ik citeer uit mijn hoofd: wij mogen wel zeggen 'dat roken schadelijk is voor de gezondheid' (dat stond toen al op de pakjes), maar niet dat 'roken longkanker veroorzaakt' (nog niet 100 procent bewezen).

De tentoonstelling geeft ons een uitgelezen mogelijkheid de rijke collectie die met tabak, roken en rituelen in verband staat, te tonen. Zo is er een speciaal hoofdstuk over de Sumatra Tabak en de Nederlandse koloniale verhoudingen. Wij krijgen zelfs geld voor een publicatie.

Positieve kritieken
De openingsdatum nadert en bij ons en V.S&S beginnen de zenuwen op te spelen. Wij verwachten veel negatieve publiciteit. Stivoro, de antirookorganisatie, benadert ons dagelijks. Om die reden krijgen wij, directeur, conservator en persvoorlichter, een dure voorlichtingstraining: alles om kritische vragen voor te zijn.

De tentoonstelling wordt geopend en veroorzaakt, tot onze spijt, maar weinig ophef en debat en krijgt zelfs positieve kritieken. De sponsor blijft uit beeld. En de bezoekers? Tja, de schoonheid van de objecten en de verhalen erachter winnen het toch van de boodschap dat roken schadelijk is. Wij trekken de conclusie dat we het niet kunnen winnen van de tabakslobby en besluiten zo'n samenwerking nooit meer te zullen doen.

Henk Jan Gortzak, oud-directeur Tropenmuseum Beeld
Henk Jan Gortzak, oud-directeur TropenmuseumBeeld
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden