Topstukken uit atlassenverzameling in het Scheepvaartmuseum

Oude atlassen, van Ptolemaeus tot Joan Blaeu, de Amsterdamse meesterdrukker, liggen vanaf vandaag in het Scheepvaartmuseum.

Beeld Bart Lahr

Na een langlopende tentoonstelling over globes zijn vanaf 1 april in het Scheepvaartmuseum de tweedimensionale versies te zien: atlassen. Het museum heeft één van de belangrijkste atlassenverzamelingen ter wereld. De verzameling van de Amsterdamse Universiteitsbibliotheek is weliswaar groter, maar die is alleen toegankelijk voor onderzoekers.

Onwaarschijnlijk mooi blauw
Onder het schaarse licht, ter bescherming van het kwetsbare papier, liggen schitterende atlassen uit oude tijden, van de late Middeleeuwen tot het zeventiende-eeuwse hoogtepunt van de kaartenmakerij: de atlassen van de Amsterdamse drukker Blaeu. De kaartenmakerij bereikte vanuit Zuid-Europa de Zuidelijke Nederlanden in de zestiende eeuw. Daar muntte Gerard Mercator de term atlas. Maar de eerste pogingen om de wereld in kaarten te vatten, dateren van veel langer geleden. De oudst bekende werden in de eerste eeuw gemaakt door de Griek Ptolemaeus.

Zijn kaarten zijn niet bewaard gebleven, maar wel de exacte beschrijvingen ervan, die in de veertiende eeuw in Italië werden ontdekt. Die handleiding leidde tot de eerste Europese wereldkaarten. Het Scheepvaartmuseum toont een kaart uit 1482, die is ingekleurd met een onwaarschijnlijk mooi blauw. Het bestaan van Amerika was nog niet bekend. De atlasontwikkeling verliep parallel aan de voortgang van de wereldreizen. In de vijftiende en zestiende eeuw ontdekten de Portugezen en de Spanjaarden onbekende continenten. In 1507 liet men Ptolemaeus los om op grond van eigen waarnemingen de wereld te tekenen.

Uiterst gedetailleerd
Het Amerikaanse continent werd qua ligging en omvang al aardig weergegeven, al zat Canada aan Azië vast. Terzijde: de atlassen liggen opengeslagen onder glas, zodat de rest van de atlas in het verborgene zou blijven als een aantal ervan niet gedigitaliseerd was. Ze zijn via een groot liggend scherm pagina voor pagina op te roepen. De kaarten zijn soms niet in één oogopslag te herkennen, doordat bijvoorbeeld de langwerpige Nederlanden een kwartslag zijn gedraaid, waardoor het noorden niet boven, maar links zit. Dat kwam bij een afbeelding over twee bladzijden beter uit. Vreemd genoeg liggen de Waddeneilanden dan links in beeld.

Sommige kaarten zijn uiterst gedetailleerd, zeker als het van oudsher bekende gebieden zijn, zoals de Middellandse Zee. Op een zogenoemde portolaan van dat gebied worden in 1515 de namen van de kleinste havensteden vermeld. De kaart heeft een grote rijkdom aan details: dieren, wapenschilden en gestileerde woestijntenten in Noord-Afrika. Op het Theatrum Orbis Terrarum uit 1597 van de Antwerpenaar Abraham Ortelius ontbreekt Australië nog. Links is al wel Nieuw-Guinea te zien.

Mekka van de atlas
Zuidelijk daarvan is een nog onbekend gebied, terra incognita, waarvan de kaartenmakers wel al maar een vermoeden hadden. Ze noemden het Terra Australis, Zuidland. De ontdekking van Antarctica kwam pas in de achttiende eeuw. Kaartenmaker Mercator was zich van zijn onvolledige kennis bewust en gebruikte de term meditationes de fabrica mundi, onderzoekingen naar het samenstel van de wereld. Het was nog zoeken en aftasten. Zijn atlas werd uitgegeven door Hondius in Amsterdam, het zeventiende-eeuwse mekka van de atlas.

De atlassen maakten een grote ontwikkeling door en niet alleen door het voortschrijden van kennis. Voor de scheepvaart werden speciale zeekaarten gemaakt. En uiteindelijk werden atlassen ook luxe prestige-objecten waarmee de gegoede burgerij eer kon inleggen, zoals de negen delen van de Grooten Atlas of Atlas Major (1664) van Blaeu, ook te zien in het Scheepvaartmuseum.

In Amsterdam werden in die tijd meer atlassen gepubliceerd dan waar ook ter wereld. Dat kwam door de positie van Amsterdam als handelscentrum en aanlegplaats voor schepen die de wereldzeeën bevoeren. Maar ook doordat er veel goede drukkers en graveurs woonden. En doordat Amsterdam een vrijer klimaat had dan buitenlandse steden. Londen, Parijs en Madrid hadden veel meer last van censuur dan Amsterdam. Daar profiteerden de drukkers van.

Theatrum Orbis Terrarum van de Antwerpenaar Abraham Ortelius uit 1597; Australië ontbreekt nog.Beeld Het Scheepvaartmuseum
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden