Plus PS

Toen leerlingen nog 'u' zeiden: was de hbs revolutionair?

De hbs, ingevoerd in 1864, was revolutionair. 'De beste school van Nederland', volgens de schrijvers van het net verschenen boek Wij Van De Hbs. Maar klopt dat wel?

Examens op het hbs in 1965. Beeld Het Utrechts Archief

"Zonder tucht en twintig knuppels had ik mijn middelbareschooltijd nooit gehaald," zei Adriaan van Dis ooit. Die middelbareschooltijd vond plaats op de hbs, een begrip in Nederland tot de jaren zestig.

De oudere lezer weet meteen waar het over gaat: de hbs. Daarop zat je broer, je opa, soms je zus. Maar de jongere ­lezer kent de hogere burgerschool niet. Althans, niet meer dan uit overlevering.

Net als de huishoudschool en de ­mulo, daar heeft de oudere generatie het misschien ook nog weleens over. Maar na 1968, toen de Mammoetwet zijn intrede deed, zijn deze type scholen toch echt de geschiedenisboeken in gegaan.

Wat was die hbs? En kreeg je er beter onderwijs dan het onderwijs dat de kinderen tegenwoordig krijgen? Volgens Roelof Bouwman (51, journalist, bij onder andere HP/De Tijd, en historicus) en Henk Steenhuis (63, journalist en oud-hoofdredacteur van HP/De Tijd) wel.

Samen schreven zij het deze week verschenen Wij Van De Hbs. Ze stellen: '[Op de hbs] kwam samen wat Nederlanders in positieve zin kenmerkt: burgerzin, gezond verstand, eenvoud, ijver, stiptheid en waarheidsliefde.'

In 309 pagina's schetsen ze de opkomst en de ondergang van de hogere burgerschool, niet zelden uitmondend in een lofzang. Dat gaat zelfs zo ver dat ze cynisch zijn over het huidige onderwijs.

'Er moest keihard worden gewerkt; kinderen leerden vreemde woorden, verre steden en onbekende rivieren uit het hoofd, zaken die nu in een handomdraai in ieders telefoon zijn te vinden.'

Nostalgie
Zo gaan ze nog wel even door: 'Wie dyslexie had, kreeg geen extra tijd voor het maken van een proefwerk en leraren bekommerden zich nog niet om de vechtscheiding van ouders. Op school waren bovendien geen genderneutrale toiletten aanwezig en geen kluisjes om dure kleding in op te bergen. Ook elektronische poortjes om steekwapens op te sporen waren nog onbekend. [...] Nee, afgemeten aan de zegeningen van de eenentwintigste eeuw had de oude hbs nog een lange weg te gaan.'

Los van de overduidelijke liefde voor de hbs van deze twee nostalgische journalisten, wordt ook een aardig beeld van het onderwijs eind 19de, begin 20ste eeuw geschetst. Want voordat de eerste hbs in 1864 begon, was het een zooitje in Nederland onderwijsland.

Andere moderne Europese landen hadden allang waardig voortgezet onderwijs ingevoerd - Frankrijk fungeert nog regelmatig als voorbeeld met zijn statige collèges en lycées. Maar Nederland had tot halverwege de 19de eeuw vooral oog voor lager onderwijs en universiteiten. Dat wat ertussenin zat kreeg weinig aandacht.

Wie arbeider was, ging aan het werk of soms naar het 'meer uitgebreid lager onderwijs' (mulo). Wie bij de elite hoorde, ging naar de Franse School of de Latijnse school (de voorloper van het gymnasium) om later naar de universiteit door te stromen.

Het pand van de hbs aan de Mauritskade in 1905 (Nu: Metis Montessori Lyceum). Beeld Stadsarchief Amsterdam

Het was staatsman Thorbecke die de nieuwe wet op het middelbare onderwijs in 1863 invoerde. Een modern land waar techniek en handel van belang waren, had goed geschoolde burgers nodig. Behalve de hbs werden er daarna ook gewone burgerscholen, middelbare scholen voor meisjes (mms) en landbouwscholen opgericht.

Bètavakken
Die hbs, daar gaat het Bouwman en Steenhuis om. Omdat de scholen vanuit het Rijk werden opgezet, kwamen er prachtige, statige gebouwen met goed uitgeruste schei- en natuurkundelokalen. Mooie gebouwen, zoals de oude hbs in de Pieter Lodewijk Takstraat in Zuid, waar nu het Berlage Lyceum zit.

Er werd een driejarige vorm ingevoerd (die liep niet zo goed) en een vijfjarige (vergelijkbaar met het huidige atheneum). Het curriculum was gericht op het opleiden van kinderen in de nieuwe, geïndustrialiseerde samenleving. Leerlingen kregen Nederlands, Frans, Engels en Duits, staathuishoudkunde (economie) en handelswetenschappen.

Revolutionair was dat er ook stevige bètavakken waren als wiskunde, biologie, natuurkunde en scheikunde, gegeven door leraren die soms zelfs gepromoveerd waren. Het was een pittige schooltijd, met een toelatingstest en aan het einde een gestandaardiseerd examen. De schoolvorm werd met al die serieuze, exacte vakken al gauw geduchte concurrentie voor het gymnasium.

Voor leerlingen van het 21ste-eeuwse tweedefaseonderwijs doet de hbs behoorlijk oubollig aan. Leerlingen gingen op zaterdag naar school, leraren verschenen in pak, scholieren zeiden 'meneer' en 'u' en moesten stevig aan de bak. De tucht, die Adriaan van Dis aanhaalt, was dagelijkse praktijk - tot er in de jaren zestig een revolutie plaatsvond.

Maar was de hbs ook een beter schoolsysteem? Sjaak Braster, onderwijshistoricus aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam, zegt dat het voor die tijd een heel goede school was. "Er was voor 1864 nauwelijks iets voor getalenteerde burgerkinderen."

Maar ideaal was het zeker niet. "Meisjes kwamen er bekaaid van af, die mochten later pas naar de hbs. Leraren waren wel gepromoveerd, maar misten soms didactische vaardigheden."

Maar de voornaamste kritiek, en de reden dat in 1968 de Mammoetwet van kracht werd, was dat de schoolvormen iedereen in zijn hokje hield. "Het waren waterdichte schotten, hoppen naar een ander niveau was bijna onmogelijk," aldus Braster.

Stampen
Bovendien was de hbs eigenlijk opgericht als 'eindonderwijs' voor kinderen uit de middenklasse. Het idee was dat je na de hbs aan het werk zou gaan. Maar dat deden de meesten niet.

Leerlingen gingen een universitaire studie volgen, eerst via het gymnasium (want dat had je nodig om naar de universiteit te gaan), later ook via het hoger beroepsonderwijs (hbo). Braster: "Als eindonderwijs is de hbs niet geslaagd."

Hoogleraar onderwijskunde Jos Beishuizen (VU) vindt treuren over het verdwijnen van de hbs 'tegen het restoratieve denken aan'. "Er zijn zoveel veranderingen geweest in het onderwijs, en ook de tijden zijn veranderd. Het is echt te simpel om te zeggen dat de hbs beter was dan het systeem dat we nu kennen."

Dat neemt niet weg dat de havo geenszins de hbs heeft vervangen. Beishuizen: "De hbs was een vwo, de havo daagt leerlingen te weinig uit."

Zo lovend als Bouwman en Steenhuis zijn, is ook Braster niet. Maar hij ziet wel dat er ook iets verloren is gegaan. "Vandaag de dag zou het wel goed zijn om gewoon weer te stampen, in plaats van dat discovery learning."

Uiteindelijk was de hbs niet bestand tegen de wervelwind van de jaren zestig, zagen ook Bouwman en Steenhuis. Het klassieke schoolsysteem sneuvelde in de roep om democratie, meer gelijkheid en vrijheid. Voor de schrijvers is het onvergeeflijk.

'De sloop van de hbs willen we hier dan ook bestempelen als een van de grootste naoorlogse schandalen van Nederland.' Grootse woorden, en dat voor mannen die zelf te jong waren om de hbs te hebben meegemaakt.

Roelof Bouwman en Henk Steenhuis: Wij Van De Hbs. Uitgeverij Meulenhoff, €19,99

Herinneringen

Bekende Nederlanders over hun jaren op de hbs (uit: Wij Van De Hbs)

Schrijver Maarten 't Hart (72) ging in Vlaardingen naar de hbs: 'We hadden zo veel huiswerk dat je in het weekend niet alles op zaterdag af kon krijgen. Nog altijd beschouw ik het als een ongelooflijke weldaad dat ik, de weerstand daartegen in het arbeidersmilieu waaruit ik voortkom ten spijt, naar de hbs kon gaan. Zonder die school was er niets van mij terechtgekomen.'

Actrice Willeke van Ammelrooy (73) bezocht de driejarige variant van
de hbs in de Zocherstraat in Amsterdam. 'De hbs gaf me inzicht in alles. Ik vond het jammer dat ik niet de vijfjarige hbs had gekozen.'

Cabaretier Freek de Jonge (72) ging naar drie hbs'en. 'Nooit maakte ik huiswerk. Zo kwam het dat ik drie jaar in de eerste klas heb gezeten; dat derde jaar verkaste ik naar de christelijke hbs in Zaandam. Ik bleef zitten in de tweede klas en ook in de derde. Wat ik moest leren, leerde ik niet. Waarin geen les werd gegeven, daar stak ik veel van op.'

Politicus Hedy d'Ancona (79) zat op de hbs voor meisjes in Leiden: 'We wilden graag toneelspelen met jongens van een andere middelbare school, maar dat was verboden. Wat ook niet mocht en toch vaak gebeurde: de slappe lach.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden